Odysseus và bảy đại tội

Tất nhiên là câu chuyện Odyssey có trước Thiên Chúa giáo rất xa. Nhưng chúng ta hoàn toàn có thể dùng lăng kính Bảy Đại tội của Thiên chúa giáo để nhìn vào những “kiếp nạn”, những con quái vật hay cảnh thần tiên mà Odysseus trải qua sau chiến thắng thành Troy. Với ai chưa quen lắm với bảy đại tội của Thiên chúa giáo thì chúng như sau:

· Kiêu ngạo (Pride): coi mình cao hơn người khác, tự tôn quá mức, không nhìn nhận sự phụ thuộc vào Thiên Chúa.

· Tham lam (Greed): ham muốn của cải, quyền lực hoặc sở hữu một cách vô độ.

· Dâm dục (Lust): ham muốn tình dục mất trật tự, coi người khác như đối tượng thỏa mãn dục vọng.

· Đố kỵ (Envy): ghen tị với thành công, tài sản hoặc hạnh phúc của người khác.

· Phàm ăn (Gluttony): ăn uống hoặc hưởng thụ quá mức, không chỉ giới hạn ở thực phẩm mà còn là sự tiêu thụ vô độ.

· Phẫn nộ (Wrath): giận dữ, thù hận, mong muốn trả thù hoặc làm hại người khác.

· Lười biếng (Sloth/Acedia): không chỉ là lười lao động mà còn là sự thờ ơ với bổn phận đạo đức và đời sống tinh thần.

Nếu nhìn vào hành trình của Odysseus và thủy thủ đoàn thì dường như đều có sự hiện diện của Bảy Đại tội đó, và Bảy Đại tội này có những lúc lồng vào nhau, để biến chuyến đi của họ thành một chuyến đi xuống địa ngục (với tất cả các thủy thủ trên 12 chiếc tàu trên đường về Ithaca ngoại trừ Odysseus), hay may mắn hơn thì là chạm mé địa ngục (với Odysseus)- theo cả nghĩa đen và nghĩa bóng.

Điều đáng chú ý là phần lớn tai họa trong Odyssey không xảy ra vì các nhân vật hoàn toàn không biết điều gì đúng. Trái lại, họ thường đã được cảnh báo, đã có đường thoát hoặc đã đạt được điều mình cần. Tai họa bắt đầu khi họ không biết dừng lại, biết thế nào là đủ. Vì thế, bảy đại tội không chỉ là bảy loại lỗi lầm tách biệt. Chúng là những hình thức khác nhau của cùng một sự thất bại, khi con người không còn làm chủ được giới hạn của chính mình.

Cuồng nộ: cuộc chiến kết thúc nhưng bạo lực không kết thúc

Hành trình của Odysseus bắt đầu sau khi thành Troy bị hủy diệt. Chiến thắng của quân Hy Lạp không chỉ là một thắng lợi quân sự. Nó còn là điểm kết của mười năm phẫn nộ, trả thù và tàn phá. Thành phố bị cướp phá, dân chúng bị giết hoặc bắt làm nô lệ, còn những ranh giới thiêng liêng từng bảo vệ người cầu xin và nơi thờ tự cũng bị xâm phạm. Sự giận dữ trả thù của người Hy Lạp đã vượt qua những quy tắc thường có của chiến tranh, và do đó, đến lượt họ lại thành những kẻ bị thần linh săn đuổi. Cơn thịnh nộ điên cuồng của người Hy Lạp khi đốt cháy thành phố sẽ là thứ tội nghiệp đầu tiên mà họ phải chịu. Cùng với sự tham lam và kiêu ngạo- như khi Ajax Bé cưỡng hiếp công chúa Cassandra ngay tại đền thờ Athena và sau đó chế nhạo Poseidon khi bám được một cánh buồm trên biển.

Tham lam: thất bại đầu tiên của Odysseus khi rời thành Troy.

Còn Odysseus, người khôn ngoan nhất trong những người Hy Lạp thì sao? Ngay sau khi rời Troy, Odysseus cùng thủy thủ đoàn tấn công Ismarus, thành phố của người Cicones. Trong Odyssey, Odysseus biện minh rằng họ cần lương thực, nhưng không chỉ có thể. Đó là một cuộc cướp phá theo quán tính chiến tranh: đàn ông bị giết, phụ nữ và tài sản bị chia làm chiến lợi phẩm.

Odysseus sau đó ra lệnh rút đi. Nhưng những người dưới quyền không nghe. Họ ở lại ăn uống, giết gia súc, uống rượu và tận hưởng của cải vừa chiếm được. Trong lúc ấy, người Cicones tập hợp lực lượng phản công. Kết quả là Odysseus thảm bại, phải chạy trốn khỏi thành phố và mất sáu người trên mỗi con thuyền. Đó là thất bại đầu tiên của Odysseus sau cuộc chiến thành Troy, và nguyên cớ là từ sự tham lam.

Lười biếng và hưởng lạc: quên mất lý do phải trở về

Nếu Ismarus là việc không biết dừng trong chiếm đoạt, vùng đất của những người ăn hoa sen là việc không còn muốn tiếp tục bất cứ điều gì. Những người ăn hoa sen không tấn công đoàn thủy thủ. Họ không giam giữ hay đe dọa họ. Họ chỉ mời khách ăn một loại thực phẩm khiến người ăn quên quê hương và không còn khao khát trở về. Những thủy thủ đã nếm hoa sen chỉ muốn ở lại đó mãi mãi, đến mức Odysseus phải dùng sức kéo họ trở lại thuyền.

Ithaca đại diện cho gia đình, bổn phận, ký ức và một đời sống hữu hạn nhiều khó khăn. Hoa sen trao cho con người cách thoát khỏi tất cả những điều ấy mà không cần đối mặt hay giải quyết chúng. Bởi vậy, cám dỗ ở đây không phải chỉ là nghỉ ngơi, mà là từ bỏ toàn bộ ý nghĩa của hành trình để đổi lấy trạng thái dễ chịu và vô trách nhiệm.

Nếu Ismarus là sự thất bại do lòng tham tạo ra thì hoa sen là sự lười biếng và thụ động, nơi con người không còn muốn gì ngoài việc được để yên trong khoái lạc. Cả hai đều khiến họ không thể trở về.

Kiêu ngạo: trên đảo của người Cyclop.

Cuối cùng Odysseus cũng kéo được các thủy thủ của mình rời khỏi những bông sen. Nhưng đoàn của anh ta lập tức rơi vào hang của người khổng lồ một mắt Polyphemus. Trong hang Cyclops, Odysseus sống sót nhờ một hành động phủ định bản ngã. Ông nói tên mình là “Không ai”. Khi Polyphemus bị chọc mù và kêu cứu, những Cyclops khác hỏi ai đang làm hại ông ta. Câu trả lời “Không ai” khiến họ bỏ đi. Đây là một chi tiết rất hay trong sử thi mà Nolan tiếc thay lại không đưa lên màn ảnh rộng.

Nhưng khi đã lên thuyền và rời khỏi bờ, Odysseus lại không chịu nổi ý nghĩ Polyphemus không biết ai đã đánh bại mình. Bất chấp lời can ngăn của thủy thủ, Odysseus hét to lên tên thật, quê hương và dòng dõi. Nhờ đó, Polyphemus có thể cầu xin Poseidon trừng phạt đúng ông.

Đây là sự kiêu căng ở dạng tinh tế nhất. Odysseus không khoe khoang để đạt thêm một lợi ích thực tế nào. Ông đã thoát. Trận đấu đã kết thúc. Điều duy nhất còn thiếu là sự công nhận. Ông không thỏa mãn với việc chiến thắng; ông cần kẻ thù biết người chiến thắng là ai. Ông thoát khỏi cái chết khi nói mình là “Không ai”, nhưng bị nguyền rủa khi trở lại làm “Odysseus lừng danh”. Từ đó, hành trình không còn chỉ là cuộc trở về nhà. Nó trở thành cái giá mà Odysseus phải trả cho nhu cầu được ghi nhận.

Đố kỵ: chiếc túi gió và sự tan rã của lòng tin

Sau đó, Odysseus gặp may mắn khi gặp vị vua Aeolus, người trao cho ông một chiếc túi nhốt những ngọn gió bất lợi, đồng thời để gió thuận đưa đoàn thuyền về Ithaca. Sau nhiều ngày đi biển, họ đã nhìn thấy khói lửa trên quê nhà. Odysseus kiệt sức và ngủ thiếp đi. Lúc ấy, những thủy thủ bắt đầu nói với nhau rằng Odysseus luôn được người khác kính trọng và tặng quà, trong khi họ cùng chiến đấu ở Troy mà lại trở về tay trắng. Họ cho rằng chiếc túi chứa vàng bạc mà Aeolus bí mật trao riêng cho thủ lĩnh. Vì vậy, họ mở nó ra.

Những cơn gió thoát khỏi túi và thổi cả đoàn trở lại biển. Trong tai họa này có lòng tham (greed). Nhưng không chỉ vậy, thứ rõ ràng và hiển nhiên hơn là sự ghen tị (envy). Họ ghen tị vì Odysseus nhận được nhiều của cải hơn họ và cho rằng ông ta bí mật giấu chúng. Và sự ghen tị đó lại một lần nữa, biến đoàn thủy thủ trờ thành những kẻ lang thang không có ngày về.

Và cũng từ đây, cộng đồng trên thuyền bắt đầu tan rã. Odysseus vẫn là thủ lĩnh, nhưng những người dưới quyền không còn tin ông. Khoảng cách giữa họ và ông ngày càng lớn, cho đến khi sự nghi ngờ biến thành phản kháng công khai. Những chi tiết này, nếu đọc sách thì sẽ thấy, nhưng không có ở tron gphim.

Dâm dục: Circe, Calypso và thời gian bị đánh mất

Hai người đàn bà trong sử thi, yêu nữ và phù thủy, Circe và Calypso hẳn là có thể coi như những biểu tượng của dâm dục (lust). Thế nhưng, đây là hai dạng lust khác nhau. Lust của Circe có tính biểu tượng, sự dâm dục của các thủy thủ và các chiến binh, sống trong chiến tranh và cướp phá, đã quen với cướp, giết, hiếp như một phần của cuộc sống và do bản năng chi phối. Họ không mất hoàn toàn ý thức, nhưng đánh mất hình dạng và phẩm giá con người.

Odysseus buộc Circe giải lời nguyền, nhưng sau đó ông lại trở thành tình nhân của bà và ở lại đó khoảng một năm. Không còn ai bị giam bằng phép thuật, nhưng hành trình vẫn bị đình hoãn. Cuối cùng, chính những thủy thủ phải nhắc Odysseus nhớ rằng họ còn một quê hương để trở về.

Calypso thậm chí phức tạp hơn. Odysseus không hoàn toàn tự nguyện ở lại đảo của bà. Nhưng nếu đọc giữa những hàng chữ, để hiểu ở mức biểu tượng thì Calypso mới là sự cám dỗ lớn hơn nhiều: nơi không chỉ là xác thị, là bản năng, là khoái cảm của phần “con” mà còn là cõi hoan lạc vĩnh viễn và vô tận, với những ao ước được sống bên một nữ thần xinh đẹp, trẻ mãi không già. Odyssey có lẽ là người duy nhất trong thế giới thần thoai Hy Lạp từ chối lời đề nghị trở thành bất tử. Điều này, có lẽ mới là chiến thắng vĩ đại nhất của ông, chứ không phải trước tên khổng lồ chột mắt hay với những kẻ cầu hôn. Dù vậy, ông cũng mất 7 năm trên đảo đó (và 1 năm với Circe). Điều này cho thấy, lust mới là thứ khiến con người dễ trở nên sa ngã và khó trở về hơn hết.

Phàm ăn: khi nhu cầu trở thành cái cớ để phản bội giới hạn

Trên đảo Thrinacia, đoàn thủy thủ đã được cảnh báo nhiều lần không được đụng đến đàn gia súc của Helios. Odysseus còn buộc họ thề sẽ tuân thủ. Nhưng họ bị mắc kẹt trên đảo. Lương thực cạn dần. Khi Odysseus rời đi cầu nguyện và ngủ thiếp, người phó (đồng thời cũng là em rể Odysseu) là Eurylochus thuyết phục những người còn lại giết đàn bò. Ông lập luận rằng chết vì thần linh trừng phạt còn hơn chết dần vì đói. Họ còn hứa rằng nếu sống sót trở về, họ sẽ xây một đền thờ cho Helios.

Đây là sự phàm ăn, hiểu theo nghĩa biểu tượng. Khi con người không chống lại bản năng thèm ăn của loài vật và xúc phạm tới vật thiêng thì đó là lúc tai họa ập đến. Chi tiết đoàn thủy thủ ăn uống thỏa thuê đàn gia súc của thần Mặt trời trong nỗi đau đớn và dự cảm thảm họa của Odysseus hẳn sẽ gợi nhớ tới cơn thịnh nộ của Moses khi những người Do Thái trong đoàn của ông mở tiệc chè chén say sưa và thờ cúng tượng Bò Vàng, như là biểu tượng cho sự trụy lạc và thèm khát của con người.

Trong đoạn này, bên cạnh thói “phàm ăn” còn có sự “ghen tị”. Dễ thấy là trên hành trình, Eurylochus đã nhiều lần nghi ngờ và ghen tị với Odysseus, thiếu tin tưởng vào các quyết định và sự vô tư của thủ lĩnh và thường cổ vũ các thủy thủ chống lại vị vua Ithaca. Hậu quả là toàn bộ thủy thủ đoàn bị tiêu diệt. Odysseus sống sót, nhưng sự sống sót ấy cũng có tính trừng phạt: ông phải hoàn thành phần còn lại của hành trình một mình.

Sự phàm ăn, trước đó cũng là tai họa cho đoàn của Odysseus nhưng lần này là một nghịch cảnh khi kẻ săn mồi trở thành con mồi, và những chiến binh Hy Lạp hoành tráng là những miếng mồi cho hết Polyphemus chột mắt tới đám người Laestrygonians man rợ ăn thịt người nhai tươi, nuốt sống.

Ithaca: chiến thắng cuối cùng hay sự trở lại của phẫn nộ?

Khi Odysseus trở về Ithaca, ông đã sống sót qua mọi cám dỗ và sai lầm. Nhưng điều đó không có nghĩa ông đã vượt qua chúng.

Những kẻ cầu hôn đã chiếm cung điện, tiêu phá tài sản, xúc phạm Penelope và âm mưu giết Telemachus. Trong hệ giá trị của sử thi Hy Lạp, Odysseus có lý do chính đáng để trừng phạt họ. Nhưng dưới lăng kính Kitô giáo, câu hỏi không chỉ là họ có đáng bị trừng phạt hay không. Câu hỏi là liệu công lý có biến thành wrath, sự phẫn nộ muốn hủy diệt hoàn toàn kẻ đã xúc phạm mình hay không.

Odysseus không chấp nhận bồi thường. Ông giết toàn bộ những kẻ cầu hôn tham gia chiếm đoạt nhà mình, kể cả những kẻ đã quỳ xuống xin ông tha mạng. Sau đó, người thân của những kẻ bị giết tập hợp lại để báo thù. Một vòng bạo lực mới lập tức bắt đầu.

Đây là điểm quyết định của toàn bộ sử thi. Odysseus đã tìm được đường về nhà, nhưng ông không tìm được cách tự mình chấm dứt logic của chiến tranh. Ông giành lại quyền lực bằng chính phương pháp mà thế giới anh hùng vẫn luôn sử dụng: kẻ xúc phạm phải bị tiêu diệt, máu phải được trả bằng máu, danh dự chỉ được khôi phục khi đối phương bị khuất phục. Nhưng mỗi người chết lại để lại một người cha, người con hoặc người anh em có lý do để trả thù. Chiến thắng vì thế không kết thúc xung đột. Nó chỉ đổi bên.

Kết thúc sử thi, dù sao cũng là sự hàn gắn nhưng là một sự hàn gắn khá gượng gạo. Athena phải can thiệp và buộc hai phía dừng lại, xóa bỏ hận thù.

Người thông minh nhất vẫn không đứng ngoài tội lỗi

Odysseus là người tài trí nhất trong thế giới sử thi. Ông thoát khỏi Cyclops, chống lại Circe, đi xuống cõi chết, vượt qua Sirens, sống sót trước Scylla và Charybdis, trở về dưới hình dạng một kẻ ăn xin và giành lại cung điện. Nhưng trí thông minh không bảo vệ ông khỏi kiêu ngạo, dục vọng và phẫn nộ.

Những lực lượng nguy hiểm nhất trong Odyssey vì thế không nhất thiết là những sinh vật kỳ dị- thứ chỉ tượng trưng cho những thứ đã có sẵn ở trong lòng con người. Đó là những thôi thúc rất quen thuộc: muốn có thêm khi đã đủ, muốn được công nhận khi đã an toàn, muốn quên trách nhiệm để được dễ chịu, muốn phần của người khác và muốn trả lại đau khổ cho người đã làm mình tổn thương. Qua lăng kính bảy đại tội, cuộc hồi hương của Odysseus không phải hành trình lần lượt đánh bại từng cám dỗ. Nó là quá trình lặp đi lặp lại một bài học mà con người không bao giờ học trọn vẹn: biết giới hạn và biết dừng.

Chính vì thế, trong phim, Nolan đã “sửa” cái kết của sử thi. Odysseus chiến thắng nhưng không giết hết bọn cầu hôn và tha cho những ai đầu hàng. Ông cũng không cho con trai mình tham chiến để tránh những mối dây oan nghiệt bằng máu sẽ ngày càng dài hơn. Và ông lên thuyền ra biển, đón một tương lai vô định thay vì cai trị vương quốc, như một thứ hình phạt tự lưu đày của một người tuy lập được những chiến công vĩ đại, nhưng cũng tàn phá bao nhiêu cuộc đời, phạm biết bao nhiêu tội lỗi. Cũng là một cách chịu tội nào đấy.

Cái kết đó có hay không? Có thỏa mãn không? Cái đó thì xin để người xem quyết định.