Nolan và nỗi sợ bị lãng quên

Nhiều người nói Nolan là một đạo diễn versatile, tức là đa năng, người có thể dễ dàng làm phim bom tấn hay phim nghệ thuật, sử thi hay nghiên cứu nhân vật, thế giới fantasy hay comic, khoa học viễn tưởng hay hiện thực chiến tranh, hay tiểu sử nhân vật...

Điều đó đúng nhưng cũng không hoàn toàn đúng. Thể loại phim của Nolan có thể nhiều và đa dạng, nhưng cách ông làm phim lại là một sự nhất quán. Sự nhất quán ấy không nằm ở thể loại mà ở nhân vật. Hầu như tất cả các phim của ông đều là những cuộc tìm kiếm của những con người cá nhân: kẻ đi tìm quá khứ như Leonard trong Memento, kẻ lao về phía tương lai như Cooper trong Interstellar, kẻ chỉ muốn trở về nhà như Cobb trong Inception và giờ là Odysseus, kẻ khác lại chỉ muốn biết mình là ai, làm sao để không quên, làm sao để tìm được chính mình, làm sao để mơ, và làm sao để thôi mơ... Hầu như tất cả đều là hành trình khổ ải, nhiều khi vô nghĩa lý, để hiểu bản thân của một người đàn ông nào đó, hay chính xác hơn, một người đàn ông da trắng ở lứa tuổi 30-40.

Cơn khủng hoảng hiện sinh ấy hiện diện một cách trung thành nhất trong gần như tất cả các bộ phim của ông, từ bộ phim thứ hai (nhưng là bộ phim tạo dấu ấn đầu tiên) là Memento, cho tới các tác phẩm sau đó: Insomnia, The Prestige, bộ ba Batman, Inception, Interstellar, Tenet, Oppenheimer và giờ là The Odyssey. Có lẽ chỉ Dunkirk là khác biệt, khi đó thực sự là một bộ phim chiến tranh và không hẳn có nhân vật chính. Còn lại, bất chấp thể loại, đều là một người đàn ông da trắng, trung niên (hay cuối thời thanh niên như Batman) vật vã đi tìm cái tôi, giữa những cơn mơ và sự mơ hồ của ký ức.

Ký ức, và khả năng lãng quên, với Nolan là một chủ đề lặp lại thường xuyên. Có nhân vật chỉ muốn quên, có nhân vật sợ quên và đấu tranh bằng mọi cách để chống lại sự quên, như Leonard xăm lên da thịt mình từng mẩu sự thật vì biết mười phút nữa mình sẽ quên hết. Với Nolan, sự lãng quên vừa là thứ tạo ra con người, vừa là một cõi vô tri đáng sợ, nỗi sợ sâu thẳm nhất mà nhân vật của ông phải vượt qua. Thứ cuối cùng khiến Odysseus trở về không phải là Penelope, Telemachus hay người cha già Laertes (mà tiếc thay, câu chuyện cha con này không được Nolan đưa vào phim). Cái khiến chàng trở về là nỗi sợ bị lãng quên, bị chìm vào sự vĩnh hằng của quên lãng trong cái cõi triền miên mà Calypso muốn trao cho chàng. Sự lặp lại, và sự lãng quên.

Trong Inception hay Interstellar cũng vậy: khi đứng trước lựa chọn giữa lãng quên và hạnh phúc (hay vô tri) với không quên và đau khổ, các nhân vật chính của Nolan đều chọn không quên và đau khổ. Cobb có thể ở lại Limbo với người vợ trong mộng, già đi bên nhau trong một thành phố do chính mình dựng lên, nhưng anh đập vỡ nó để về với hai đứa con có thật. Cooper được nhìn thấy cả đời con gái mình trong khối tesseract, nhưng điều ông chọn không phải là đứng lại ngắm, mà là gõ vào kệ sách để được nhớ đến.

Nói cách khác, giả sử được đứng trong cõi Trung ấm để chọn nơi tái sinh, các nhân vật của Nolan sẽ chọn cõi Người thay vì cõi Trời. Và chọn sự tiếp diễn của những karma. Tất nhiên, đó không phải là một karma trọn vẹn: Odysseus ngăn không cho Telemachus giết người, một cách để không tạo ra karma liên thế hệ. Nhưng đó vẫn là một lựa chọn “Human, All Too Human”, như tên cuốn sách của Nietzsche.

Vậy tại sao ta vẫn thấy phim của Nolan hấp dẫn? Có lẽ vì những cơn khủng hoảng hiện sinh của những người đàn ông ngoài 30 tuổi luôn là thứ có sức sống nhất, thứ có thể phá vỡ một thế giới cũ và dựng nên một thế giới mới. Thái tử Tất Đạt Đa rời hoàng cung năm 29 tuổi. Luther đóng 95 luận đề lên cửa nhà thờ Wittenberg năm 33 tuổi. Oppenheimer nhận Los Alamos năm 38 tuổi. Dante lạc vào rừng tối ở chặng giữa cuộc đời. Dù muốn hay không, rất nhiều cột mốc của thế giới này đều gắn với khoảnh khắc một người đàn ông đứng giữa đời mình và nhận ra trật tự cũ không còn đủ cho anh ta nữa.

Đó cũng là lý do các nhân vật nữ của Nolan luôn nhạt nhòa, một chiều và khá chán. Mal trong Inception, có lẽ là nhân vật nữ ám ảnh nhất của Nolan. Nhưng Mal lại củng cố đúng luận điểm này: nàng không hiện diện như một con người tự thân mà như một bóng ma tội lỗi trong tâm trí Cobb, một ký ức bị người đàn ông bóp méo và giam giữ. Nàng có sức nặng chính vì nàng không còn là một người phụ nữ nữa, mà là một triệu chứng.

Penelope của Nolan là nhân vật nữ có đất diễn giàu có nhất trong The Odyssey, nhưng sự tinh tế của nàng vẫn thua xa sự khéo léo và trí tuệ của nàng Penelope trong Homer. Bởi trong thế giới của Nolan, phụ nữ không có nhiều vai trò. Đó là một thế giới lành lạnh, lý trí, gọn ghẽ, hài hòa, nơi trí tưởng tượng được thoải mái bay bổng, không gian có nhiều chiều và thời gian có thể bị bẻ cong. Nhưng không có nhiều chỗ cho những xúc cảm và tình yêu nồng nhiệt giữa người với người, hay giữa nam và nữ. Thứ gây xúc động nhất trong phim Nolan thường không phải tình yêu nam nữ mà là tình cha con: Cooper và Murph nói chuyện với nhau xuyên qua chiều không gian thứ năm bằng kim giây của một chiếc đồng hồ; Bruce Wayne cả đời leo lên từ cái giếng mà người cha từng bế cậu ra. Đó là sự nối tay trao ngọn đuốc của văn minh và lý trí.

Phụ nữ là nơi người đàn ông có thể mơ về, có thể gục đầu tìm một sự an ủi. Nhưng bản thân họ không phải là câu trả lời. Và nếu người ta bảo phim ông thiếu tính nữ, hay dường như thiếu sự đa dạng về chủng tộc? OK, ông sẽ không tranh cãi, chỉ đơn giản tống vào thực đơn một nàng Helen da đen, hay vài tuyên ngôn nữ quyền từ miệng một bà phù thủy.

Dự cảm về sự đánh mất, về một thế giới văn minh và trật tự phải nhường đường cho phi lý trí, cảm xúc đám đông và tình trạng vô luật lệ, cũng là một chủ đề thường thấy ở Nolan. Tự do vừa là thứ để khao khát, vừa là thứ gây sợ hãi. Nhân vật chính của ông thường là kẻ đặc quyền đặc lợi của trật tự xã hội nhưng không thỏa mãn với nó, tìm thấy sự đồng cảm với các giai tầng thấp hơn, và khao khát vượt qua mọi sợi dây trói buộc để có được tự do đích thực. Nhưng hầu hết những nỗ lực “bình dân hóa”, bình đẳng hóa hay hướng đến tự do ấy đều kết thúc thảm hại, trở thành ngòi nổ cho bạo lực không kiểm soát và một xã hội vô chính phủ. Điều này rõ nhất trong bộ ba Batman: Joker đặt hai chiếc phà chở đầy người vào một canh bạc với niềm tin rằng văn minh chỉ là lớp sơn mỏng, và điều đáng sợ là suýt nữa hắn đúng; còn cuộc “cách mạng” của Bane trao Gotham lại cho nhân dân chỉ để dựng lên những phiên tòa nơi bản án đã được tuyên trước khi xét xử. Chủ đề ấy cũng phảng phất trong nhiều phim khác, đôi khi hơi quá đà, như trong The Odyssey, khi bóng ma của “Sea Peoples” và hình ảnh “các chiến binh đều là lũ lợn” được ông nhấn mạnh, dù đã đi khá xa khỏi nguyên tác.

Thế nên xem phim Nolan luôn có hai niềm thú vị. Một là xem cách ông diễn dịch một con người, một bộ sử thi, một bộ truyện tranh sao cho tất cả mọi người đều có thể hiểu và thích thú. Hai là coi nó như một cửa ngõ để nhìn vào một triết lý ngầm ẩn, không tường minh nhưng nhất quán, xuyên suốt các phim của ông, tấm gương phản chiếu tâm hồn một nghệ sĩ lớn, người không phải lúc nào cũng hiểu rõ về chính mình, nhưng luôn trung thực với những ám ảnh của mình.

Và có lẽ hình ảnh tóm gọn cả triết lý ấy là Odysseus trên đảo của Calypso: một người đàn ông được dâng tặng sự bất tử, nghĩa là được phép quên và được phép bị quên, đã quay lưng bước xuống biển. Chàng chọn về Ithaca, chọn già đi, chọn chết, để đổi lấy điều duy nhất mà các nhân vật của Nolan chưa bao giờ chịu buông: được nhớ, và được nhớ đến.

Đó có lẽ cũng chính là khao khát của đa số chúng ta.

Chúng ta không thực sự cần hạnh phúc. Chúng ta cần nhớ, và được nhớ đến.