Những con quái vật của Odysseus

“Vì sao ta không muốn trở về nhà?”

Odysseus hỏi Calypso câu ấy trong một cảnh phim trong The Odyssey. Nhưng thực ra, toàn bộ bộ phim của Christopher Nolan đã được dựng lên để dẫn đến câu hỏi đó.

Odysseus nói rằng mình muốn về Ithaca. Chàng chịu đói, chịu bão, mất tàu, mất người, bò qua những bờ biển xa lạ, thoát khỏi Cyclops, Circe, Siren, Scylla và cõi chết. Nếu đọc sử thi của Homer, hẳn không ai có thể nghi ngờ quyết tâm trở về của chàng. Nhưng Nolan không quan tâm lắm đến điều Odysseus nói. Ông quan tâm đến điều Odysseus làm: cứ mỗi lần Ithaca tưởng như đã ở gần, người anh hùng lại rẽ sang một nơi khác, mở một cánh cửa khác, chấp nhận một cuộc trì hoãn khác.

Một người có thể đi lạc mười năm. Khó tin hơn là một người thông minh như Odysseus lại chỉ đơn giản đi lạc.

Nolan loại gần hết các vị thần khỏi câu chuyện. Athena là thần linh duy nhất thực sự xuất hiện, Nhưng nàng có xuất hiện thật không khi không có ai từng nhìn thấy nàng ngoài Odysseus. Và đó là Odysseus nói chuyện với Athena hay là đang nói với chính mình? Thế giới của Nolan là thế giới không có các vị thần, hoặc chỉ có ý định của họ, chứ ko có sự hiện diện thực sự của họ. Nhưng trong thế giới đó, những con quái vật vẫn có thật, phép thuật vẫn có thật, cõi chết vẫn có thật.

Điềm này là quan trọng. Khi các vị thần rút lui, con người không còn dễ dàng đổ lỗi cho họ. Poseidon nổi giận. Nhưng có thể đó là vì Odysseus cần Poseidon nổi giận, bởi một vị thần thù địch là lời giải thích dễ chịu hơn nhiều so với khả năng rằng chính chàng không muốn về nhà.

Bởi vậy, quái vật trong phim Nolan không chỉ là những chướng ngại mà người anh hùng phải vượt qua. Trong ngôn ngữ của Carl Jung, chúng thuộc về Shadow- cái Bóng. Shadow không đơn giản là “phần xấu” của con người. Nó là tất cả những gì cái tôi phải loại bỏ để tiếp tục tin vào câu chuyện đẹp đẽ mà nó kể về chính mình. Một vị vua công chính không muốn nhận mình là kẻ phản bội. Một người chỉ huy anh hùng không muốn nhận mình đã dùng thuộc cấp như vật hiến tế. Một người chồng chung thủy không muốn nhận rằng đôi khi mình không muốn về với vợ. Một người sống sót không muốn hỏi quá kỹ vì sao mình sống trong khi tất cả những người khác đã chết.

Odysseus có thể chạy khỏi từng con quái vật. Chàng không thể chạy khỏi câu hỏi mà chúng đặt ra.

Con quái vật đầu tiên là con ngựa thành Troy

Nếu bám sát bộ phim, hành trình vào Shadow không bắt đầu trong hang Cyclops. Nó bắt đầu bên trong con ngựa thành Troy.

Nolan mở phim bằng một câu chuyện được kể tại đại sảnh Ithaca, rồi liên tục quay lại cảnh con ngựa kim loại nửa chìm trong cát và nước. Những chiến binh Hy Lạp bị nhét bên trong như một đống thân thể, phải nằm đó nhiều ngày, giữa những đám cứt đái của mình. Ký ức ấy không nằm yên trong quá khứ. Cấu trúc thời gian của phim liên tục kéo Troy trở lại hiện tại, như thể đối với Odysseus, mọi ký ức đều đang xảy ra ngay bây giờ. Như một trauma từ chiến tranh.

Nhưng đó không chỉ là sang chấn tâm lý (trauma). Đó còn là mặc cảm tội lỗi của Odysseus. Và ở đây là chỗ Nolan khác với Homer.

Sinon không chỉ là người được giao nhiệm vụ lừa người Troy. Trong phim, anh là người Ithaca, một chàng trai nghèo bị thanh niên quý tộc Antinous đẩy đi làm lính thay mình. Odysseus cố tình không nói cho Sinon biết rằng quân Hy Lạp đang ẩn bên trong con ngựa và sẽ quay lại đánh chiếm thành. Sinon tưởng mình đang thực hiện một màn nghi binh; thực chất, anh là vật hiến tế được đặt trước cổng Troy để khiến lời nói dối trở nên đáng tin.

Và vì thế, con ngựa không còn là bằng chứng thuần túy cho tài thao lược. Nó là sản phẩm của sự lừa dối ngay từ bên trong hàng ngũ quân Hy Lạp và một người lính nghèo bị biến thành vật hy sinh. Nó còn là một món quà giả được kéo vào khu vực đền thiêng của Athena, một hành vi phản bội luật hiếu khách mà bộ phim gọi là “luật của Zeus”. Sau khi cổng thành mở, người Hy Lạp giết lính gác, phụ nữ và trẻ em, thiêu rụi thành phố mà họ vừa dụ mở cửa bằng một biểu tượng của hòa bình.

Odysseus thắng cuộc chiến vì chàng hiểu lòng rằng tin có thể được sử dụng như một loại vũ khí. Nhưng khi đã biến món quà thành cái bẫy, chàng cũng phá hủy nền tảng khiến khái niệm “nhà” còn có nghĩa. Nhà là nơi ta có thể mở cửa cho một người khác mà không lập tức bị giết. Khách là người được bảo vệ, không phải kẻ xâm lược đang chờ đêm xuống. Một nền văn minh bắt đầu bằng khả năng tin rằng không phải mọi người bước qua ngưỡng cửa đều muốn tiêu diệt ta.

Odysseus phá vỡ niềm tin ấy ở Troy, rồi dành mười năm cố tìm đường trở về qua một thế giới không còn luật lệ. Vì chàng không còn biết đâu mới là nhà của mình nữa. Sau khi biến mọi mái nhà thành một cái bẫy tiềm tàng, Odysseus không còn tin rằng mình có quyền bước vào mái nhà của chính mình.

Những quái vật không xa lạ với Odysseus

Cyclops là cuộc gặp đầu tiên khiến cấu trúc đạo đức của phim lộ rõ. Polyphemus vẫn ăn thịt người, nhưng Nolan không dựng hắn đơn thuần như một con thú dữ đang chờ người anh hùng tiêu diệt. Trước hết, hắn là một người chăn cừu sống trong hang của mình. Odysseus và thủy thủ đoàn xâm nhập, ăn thức ăn của hắn- khen “phô mai ngon đấy”, rồi đòi được đối xử theo luật hiếu khách.

Đây là sự trớ trêu khá tàn nhẫn. Người vừa phá hủy “luật của Zeus” ở Troy giờ lại viện chính luật ấy khi mình ở vị trí của khách. Odysseus vẫn tự nhìn mình như đại diện của văn minh. Nhưng nhìn từ phía Cyclops, đoàn của Odysseus là một nhóm đàn ông có vũ trang vừa xông vào nhà, ăn cắp lương thực khi chưa được phép.

Lần này Odysseus vẫn dùng mưu mẹo để chiến thắng. Và một lần nữa, chàng rời khỏi đống đổ nát với niềm tin rằng trí thông minh đã miễn trừ mình khỏi trách nhiệm. Nhưng chính tính tự phụ phá hỏng cuộc đào thoát. Trong sử thi, Odysseus không kiềm được ham muốn phải nói với kẻ mà mình vừa chọc mù mắt tên của mình là ai. Còn trong phim, chàng không kìm được việc phải bắn một mũi tên vào kẻ thù đã mù lòa, như một cách lưu dấu.

Cái Bóng ở đây không phải một con thú nằm sâu dưới lớp văn minh. Nó là sự tự phụ và ham muốn được công nhận. Odysseus không chỉ cần sống sót; chàng cần người bị mình hủy hoại biết ai đã làm điều đó- dù cái giá có thể là cái chết của hàng chục chiến hữu lâu năm.

Circe phơi bày một “cái bóng” khác. Bộ phim đặt nàng trong một thế giới nơi phụ nữ bị giam cầm, chiếm hữu hoặc làm nhục, và gợi ý rằng phép thuật của nàng là một hình thức tự vệ sau những trải nghiệm bạo lực với đàn ông. Khi nàng biến các thủy thủ thành lợn, cảnh phim vì thế không đơn giản nói rằng đàn ông chứa sẵn bản năng thú vật. Nó đặt ra câu hỏi cay nghiệt hơn: những người lính Hy Lạp trông như thế nào từ phía những người đã gặp họ sau mười năm cướp phá? Trong câu chuyện họ kể về mình, họ là những người sống sót đang tìm đường về nhà. Trong mắt Circe, có thể họ chỉ là một toán đàn ông dữ tợn và đói khát mang theo vũ khí vừa cập bờ.

Scylla tiếp tục cuộc xét xử theo một cách tàn nhẫn hơn. Nó không giết Odysseus nhưng giết những người đứng quanh chàng khỏi con tàu. Đây là mô thức trung tâm của bộ phim: Odysseus sống sót bằng cách đi qua cái chết của người khác.

Chàng đã để Sinon chết để kế hoạch con ngựa thành công. Chàng thoát khỏi Cyclops với cái giá là những đồng đội bị ăn thịt (và được tính toán trước về việc họ sẽ bị giết). Chàng đi qua Scylla với cái giá là những người khác bị xé khỏi boong tàu. Chàng bước ra khỏi cõi chết trong khi các linh hồn vẫn mắc lại dưới đó. Đến cuối hành trình, gần như toàn bộ đoàn quân đã biến mất, còn người chỉ huy vẫn tiếp tục kể câu chuyện của mình.

“Mặc cảm của kẻ sống sót” là thứ mà Odysseus phải đối mặt. Và không chỉ vì chàng là kẻ sống sót sau những cuộc chiến man rợ, mà còn là vì trong nhiều trường hợp, chàng chính là người đưa ra quyết định về việc mình sẽ sống sót trong khi những đồng đội sẽ bị giết.

Nhưng Calypso mới là cám dỗ nguy hiểm nhất trong phim. Nàng không chủ yếu đại diện cho tình dục hay sự phản bội Penelope. Trên đảo của Calypso, ký ức của Odysseus về cuộc đời trước chiến tranh và cả những năm tháng chàng sống trên đảo dần phai đi. Calypso cho chàng điều Hades không thể cho: khả năng quên.

Quên Troy. Quên Sinon. Quên những người đã chết. Quên Penelope và Telemachus. Quên hết thảy những nỗi đau- và nhất là những nỗi đau gắn với danh tính. Bởi vì một khi bạn nhớ ra rằng mình là Odysseus thì những nỗi đau sẽ sớm trở lại.

Trên biển, chàng có thể là người sống sót. Ở Ithaca, chàng phải là chồng của Penelope, cha của Telemachus, vua của những người đã gửi con em họ theo chàng tới Troy- mà tất cả họ đều đã chết hết.

Trên biển, mọi việc có thể được giải thích bằng bão tố, quái vật và thần linh. Ở nhà, chàng phải nhìn vào mắt những người có quyền hỏi: vì sao anh trở về mà họ thì không?

Calypso không giam giữ Odysseus bằng quyền lực. Nàng cung cấp cho chàng một đời sống trong đó câu hỏi ấy không còn tồn tại. Sự lãng quên. Thứ vừa là thuốc độc vừa là liều thuốc ngọt ngào nhất của cõi nhân sinh.

Odysseus muốn về nhà. Nhưng Odysseus cũng muốn Odysseus không phải là người trở về. Vì sự trở về chỉ có ý nghĩa khi bạn thực sự gọi nó là nhà. Còn không thì, bạn thà là môn Sinon, kẻ ăn xin và lang thang, thay vì là một vị anh hùng đảm lược nhất trong một cuộc chiến kinh khủng nhất của người Hy Lạp.

Ithaca là con quái vật cuối cùng

Khi Odysseus cuối cùng đặt chân lên Ithaca, Nolan không dựng quê nhà như một nơi nguyên vẹn đang chờ chủ nhân trở lại. Đại sảnh đã bị những kẻ cầu hôn chiếm đóng. Họ ăn lương thực, uống rượu, sử dụng người hầu, gây sức ép với Penelope và tìm cách giết Telemachus. Ngôi nhà của Odysseus đã trở thành một phiên bản thu nhỏ của thành Troy: một không gian bị những người đàn ông có vũ khí tranh giành, nơi luật hiếu khách được viện dẫn trong khi bị chà đạp.

Cuộc tàn sát các kẻ cầu hôn mang lại khoái cảm của một màn báo thù được chờ đợi suốt bộ phim. Nhưng Nolan không để nó trở thành sự phục hồi trật tự quá dễ dàng. Odysseus lặp lại chính phương thức của con ngựa thành Troy: cải trang, thâm nhập, che giấu vũ khí, đợi đúng thời điểm rồi biến một đại sảnh thành lò sát sinh. Chàng thắng Ithaca bằng cùng thứ trí tuệ đã giúp mình thắng Troy.

Nếu cuộc trở về chỉ kết thúc bằng việc Odysseus giết kẻ thù và lấy lại ngai vàng, hành trình không thay đổi chàng. Chàng chỉ mang chiến tranh về nhà và được tưởng thưởng vì làm việc đó thành công.

Nolan tránh cái kết của thần thoại Hy Lạp ấy. Odysseus bị thương nặng, hồi phục, rồi không lấy lại ngai vàng. Telemachus trở thành vua. Odysseus cùng Penelope đi về phía tây để tưởng niệm những người đã chết dưới quyền chàng, hoàn thành lời hứa đã lặp lại trong hành trình.

Một thế giới không có chỗ cho các vị thần

Khi Poseidon không xuất hiện, lời nguyền của Poseidon có thể là tên mà Odysseus đặt cho mặc cảm của mình.

Khi Zeus không xuất hiện, “luật của Zeus” không còn là mệnh lệnh từ trên trời mà là giới hạn con người tự đặt ra để còn có thể sống cùng nhau.

Khi Athena xuất hiện, sự cổ vũ của Athena chỉ là một cái tên khác mà Odysseus đặt cho những quyết tâm của mình.

Khi thần linh không trực tiếp trừng phạt Odysseus- như với Orestes khi giết mẹ để báo thù cha- không ai có thể bảo đảm rằng đau khổ của chàng đã là đủ.

Đó là thế giới đạo đức khắc nghiệt hơn thần thoại. Trong thần thoại, hình phạt có thể kết thúc khi vị thần nguôi giận. Trong thế giới của Nolan, không có vị thần nào tuyên bố món nợ đã được trả hết. Chỉ có người chết, người sống sót và một con người phải quyết định mình sẽ làm gì với phần đời còn lại.

Đọc Odyssey của Nolan qua lăng kính shadow của Jung không có nghĩa là phủ nhận tầng nghĩa thần thoại truyền thống, cũng không phải khẳng định đây là ý đồ duy nhất mà đạo diễn hướng tới. Đó là một cách đọc, được gợi ý bởi chính sự mơ hồ có chủ đích mà bộ phim duy trì giữa thần linh và tâm lý, giữa cái siêu nhiên và cái nội tâm.

Theo cách đọc này, hành trình mười năm trên biển của Odysseus là hành trình một người lính mang theo shadow của chiến tranh, bạo lực, dục vọng, tội lỗi và ham muốn buông xuôi, chưa được xử lý. Anh ta ra khơi và lần lượt giáp mặt từng mảnh của nó dưới hình hài quái vật. Việc trở về Ithaca, về với Penelope, khi đó không chỉ là trở về một hòn đảo, mà là trở về với một bản ngã đã đối diện, dù chưa chắc đã hoàn toàn hòa giải, với phần bóng tối của chính mình. Câu hỏi quái vật có thật hay không, xét cho cùng, có lẽ ít quan trọng hơn câu hỏi Odysseus, và chính mỗi chúng ta, sẽ làm gì với những thứ là bóng tối của bản thân mình.