🎰 🇫🇷 Franse Politiek #78: Bayrou va banque

Premier François Bayrou heeft gisteren de knuppel in het hoenderhok gegooid, vervolgens de lont in het kruitvat gestoken en tot slot de kont tegen de krib gegooid. De eerste minister, sinds maanden verzwakt door een onwillig parlement en een impopulaire hervormingsagenda, vraagt op 8 september a.s. het vertrouwen van de Assemblée. De aanleiding is de begroting van 2026, die een begin zou moeten maken om het torenhoge Franse begrotingstekort en de nog hogere staatsschuld naar beneden te brengen. De vertrouwensvraag is een gok van formaat. Bayrou doet een poging om de chaos voor te zijn, maar zal naar alle waarschijnlijkheid struikelen, als vierde Franse premier sinds begin vorig jaar.

Tijdens een persconferentie in Parijs presenteerde Bayrou zijn zet als een “moment van waarheid”. Het land staat “aan de rand van ondraaglijke schuld”. Ieder uur neemt de roodstand toe met ruim 20 miljoen euro. Met zijn plan wil Bayrou in vier jaar terug naar houdbare overheidsfinanciën, door minder uit te geven en meer te produceren. De boodschap is urgent, bijna dramatisch. Het probleem is dat Bayrou nauwelijks bondgenoten heeft. Zowel links als rechts, van La France insoumise via de Groenen en de Socialisten tot Rassemblement national, hebben al gezegd dat ze tegenstemmen. De premier is geïsoleerd. De gevolgen laten zich voelen. De beurs in Parijs ging meteen onderuit, met banken die tot zes procent verloren. De rente op Franse staatsleningen liep op. De altijd genuanceerde Jean-Luc Mélenchon ging nog een stapje verder: als Bayrou struikelt, moet ook president Macron aftreden, zei hij.

Voor de Fransen zelf (en voor de lezers van deze nieuwsbrief) is het geen nieuws: Frankrijk heeft een schuldprobleem, daarover is vrijwel iedereen het eens. Maar waar het echt wringt, is bij de oorzaken en de verdeling van de pijn. Links verwijt Macron en Bayrou miljarden te hebben weggegeven aan bedrijven en de rijken, terwijl rechts en centrum vinden dat er te veel wordt uitgegeven aan sociale voorzieningen. Moeten de rijken meer bijdragen of moet de staat snoeien? Bovendien betaalt meer dan de helft van de werkende Fransen geen inkomstenbelasting, een taboe dat niet te doorbreken lijkt. Het debat gaat dus niet over het “of”, maar over het “hoe”, en dat al jarenlang. Bayrou kiest nu bewust de vlucht naar voren. Door zelf het initiatief nemen voor de vertrouwensstemming kan hij over dertien dagen met opgeheven hoofd vertrekken. Het getuigt van lef, maar meer nog van overmoed. Want de cijfers in de Assemblée zijn onverbiddelijk: de tegenstemmen vormen een comfortabele meerderheid. Het land heeft over dertien dagen de keuze tussen “mijn regering of de chaos” zei Bayrou vanmiddag.

Europa kijkt bezorgd toe: een land dat al onder druk staat door vergrijzing, hoge werkloosheid en een tanende groei kan zich geen begrotingschaos veroorloven. Een politieke crisis in het op een na grootste land van de EU heeft gevolgen voor Brussel, Frankfurt, Berlijn en Den Haag. De Europese begrotingsregels zijn duidelijk, maar Frankrijk is “too big to fail”. Straffen zal dus niet gebeuren, al was het alleen maar omdat de situatie dan zou verergeren, en de populisten munitie zou geven voor een Frexit.

Vergeleken met de Haagse chaos gaat het er in Frankrijk nog ordentelijk aan toe. Wanneer Bayrou de stemming op 8 september verliest, biedt hij direct daarna zijn ontslag aan de President aan. Die kan dan kiezen: een nieuwe premier benoemen, Bayrou als demissionair premier laten aanblijven of de Assemblée ontbinden en nieuwe verkiezingen uitschrijven. Al heeft de president in dat laatste niet veel zin. Doet hij dat toch, dan kan Frankrijk zich opmaken voor een nieuwe stembusgang, vermoedelijk eind september of oktober. Maar zelfs die bieden geen garantie op stabiliteit. De versnippering van het politieke landschap maakt de vorming van een nieuw kabinet lastig. Het scenario dat het land maandenlang net als Nederland zonder effectief bestuur zit, is reëel. Een val van Bayrou betekent niet alleen verkiezingen, maar een volgend kabinet dat voor dezelfde pijnlijke keuzes komt te staan: bezuinigen, hervormen en belastingverhogingen. En ondertussen lopen de rentelasten door.

Het politieke seizoen opent dus met een zeer riskante gok. Als de premier valt, volgt een vacuüm dat Parijs, noch Europa, kan gebruiken. In een interview met het weekblad L’Express zegt de premier dat hij zal “vechten als een hond”, maar wuift hij ook de nu ontstane crisis een beetje weg: “De Fransen hebben zich hersteld van twee wereldoorlogen, we komen ook hier wel weer uit,” Hij vergeet een cruciaal detail: dit keer zijn er geen geallieerden om het land uit de brand te helpen.

Al sinds de 19e eeuw hebben de Fransen een liefdevolle fascinatie voor alles wat Grieks is, maar nu dreigt hun land zelf het nieuwe Griekenland te worden. Dat was ooit een hyperbool, maar vandaag bittere realiteit. Beleggers vergoeden Parijs momenteel méér voor zijn staatsleningen dan aan Athene en dat is slecht nieuws. Vanmiddag noteerde de Franse tienjaarsrente 3,53%, net boven de 3,46% van Griekenland. Een klein verschil in absolute termen, maar symbolisch is het een aardbeving. De zevende economie ter wereld lijkt voor de financiële markten nu risicovoller dan het ooit bijna failliete Griekenland. En dit is geen toevalstreffer. Al sinds september vorig jaar ligt ook de vijfjaarsrente van Frankrijk hoger dan die van Griekenland. Wat is er gebeurd? Griekenland heeft de afgelopen vijftien jaar, onder zware Europese druk, pijnlijke hervormingen en snoeiharde bezuinigingen doorgevoerd. Frankrijk daarentegen schoof de last vooral voor zich uit. Resultaat: een schuld van 114% van het bbp, stijgende financieringskosten, een instabiel politiek systeem en groeiend wantrouwen op de markten. En Bayrou? Die zal zijn odyssee over twee weken zonder glans af moeten ronden, maar geen Penelope die op hem zal wachten.

Terwijl de rente stijgt, rijpen de druiven steeds sneller. In de Elzas is vorige week al officieel de druivenpluk voor crémants begonnen. Dat is zo’n 20 tot 25 dagen eerder dan dertig jaar geleden. Klimaatverandering is de belangrijkste oorzaak, met steeds warmere zomers en snellere rijping. Dit jaar zijn er zo’n 20.000 plukkers nodig. Wie geïnteresseerd is kan zich aanmelden bij het arbeidsbureau in Colmar. Ook in de Savoie is de oogst vervroegd, met sommige producenten die al vanaf 15 augustus begonnen, terwijl dat vroeger rond 10 september was.

Het verschijnsel beperkt zich niet tot deze streken. In Champagne is de oogst eveneens vervroegd en spreekt men van een “uitzonderlijk goed jaar”. Ook in Bordeaux worden druiven weken eerder geplukt. Dat heeft gevolgen: wijnen bevatten vaker meer alcohol en verliezen soms frisheid. Toch is er ook goed nieuws: de volumes herstellen. Dit jaar wordt een productie van circa 42,5 miljoen hectoliter verwacht, 17% meer dan in 2024, met sterke resultaten in Bourgogne, Champagne en de Loirevallei. Te vroeg of precies op tijd: het is altijd wel ergens vijf uur in de wereld, dus à la vôtre !

Whatsapp, eigendom van Trump-adept Mark Zuckerberg, en Signal, zijn te Amerikaans voor Europese overheden in deze verwarrende geopolitieke tijden. Daarom moeten Franse ambtenaren die die apps nog gebruiken, volgende week maandag van Bayrou overstappen op een door de eigen overheid ontwikkelde messagerie, met de spetterende naam Tchap. De app draait volledig op servers in Frankrijk en de inhoud van de berichten is alleen leesbaar door degene voor wie de berichten bestemd zijn. Politici zonder actieve herinneringen mogen natuurlijk nog steeds hun oude Nokia blijven gebruiken.

Teentjes heb ik altijd een gek woord gevonden in het Frans: les doigts de pied, de vingers van de voet. Enfin, er is de afgelopen dagen hard op de Franse tenen getrapt. En dus rinkelt in Parijs de bel van het Quai d’Orsay weer eens, het adres van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Eerst moest de Italiaanse ambassadeur op het matje komen omdat vice-premier Matteo Salvini een boodscap voor Macron had: “trek je vest aan, pak je geweer en vertrek naar Oekraïne”. “Deze opmerkingen zijn in strijd met het klimaat van vertrouwen en de historische relatie tussen onze twee landen”, vond Parijs. Salvini lachte erom en noemde Macron “overgevoelig”.

Nog geen 48 uur later later kreeg ook de Amerikaanse ambassadeur Charles Kushner, veroordeeld crimineel en vader van de schoonzoon van Trump, een oproep. Hij waagde zondag in een open brief aan Macron te schrijven dat Frankrijk te weinig doet tegen antisemitisme. Parijs reageerde direct en volgde opnieuw met een diplomatieke reprimande. Geheel in stijl had de Amerikaan wel wat beters te doen: Kushner kwam niet opdagen. Twee ambassadeurs in één weekend: Frankrijk speelt gekwetst, en doet dat met zichtbaar genoegen. Want beledigd zijn is ook een manier om te laten zien hoe belangrijk je bent.

In de vorige nieuwsbrief schreef ik over een succesvolle petitie van een studente tegen de ‘wet Duplomb’. De politiek wist zich geen raad met zoveel directe democratie, maar de Conseil constitutionnel uiteindelijk wel. De ‘wijzen’ censureerden het wetsvoorstel. Boeren zijn boos en eisen schadevergoeding.

✚✚✚ 🥖 Een leuk stuk over baguettes in Monocle (het blad waar ik ook regelmatig voor schrijf) ✚✚✚🛩️ India zou overwegen 40 tot 114 nieuwe Rafale jachtvliegtuigen te bestellen bij het Franse Dassault ✚✚✚

🎼 De kopjes van de artikelen hierboven zijn titels van Franse of Franstalige nummers, terug te vinden in een playlist op Spotify. Totaal willekeurig, maar smullen voor de echte liefhebbers!

🎧 Wie te lui is om deze nieuwsbrief helemaal te lezen, kan ook luisteren naar de podcastversie. Abonneer je hier 👇🏽

🇪🇺 Ook leuk: met BNR-collega’s Michal van der Toorn en Geert Jan Hahn maak ik de dagelijkse podcast Make Europe Great Again, met het laatste Europese nieuws. Abonneer je hier.