شناخت ویژگی‌های کالبدی-فضایی قرارگاه‌های رفتاری در مسکن گروه‌های کم‌درآمد (نمونۀ مورد مطالعه: محلۀ پنج‌تن مشهد)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ کارشناسی ارشد معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

² استادیارT دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

³ استاد، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی تهران، ایران.

چکیده

پیشینه و اهداف: به‌دنبال رشد سریع شهرنشینی، تأمین مسکن گروه‌های کم‌درآمد، از مهم‌ترین مسائل و چالش‌ها محسوب می‌شود. اغلب طرح‌هایی که تاکنون برای این گروه اجرا شده‌اند از لحاظ کیفی در سطح قابل‌قبولی قرار ندارند. در محیط‌های مسکونی مقرون‌به‌صرفه، با توجه به محدودیت‌های مربوط به ابعاد و اندازۀ واحدهای مسکونی، موفقیت طراحان در گرو اولویت‌بخشی به نیازهای استفاده‌کنندگان به‌جای تصمیم‌گیریِ مبتنی بر ترجیحات فردی است. ازطرفی، چیدمان هر فضا می‌‌تواند رفتار ساکنان آن را تحت تأثیر قرار دهد. از این‌رو، توجه به نظام فعالیت‌ها و قرارگاه‌های رفتاری در مسکن گروه‌های کم‌درآمد، به‌خصوص با درنظر گرفتن تفاوت‌های فرهنگی، ضرورت بیشتری می‌یابد. براساس مطالعات پیشین، عوامل مؤثر بر سازماندهی قرارگاه‌های رفتاری به دو دستۀ کالبدی-فضایی و فرهنگی (که خود بر عامل کالبدی-فضایی تأثیرگذار است) تقسیم می‌شود. به‌عبارتی، سازماندهی قرارگاه‌های رفتاری از طریق شناسایی مولفه‌های دو عامل مذکور صورت می‌گیرد، اول مولفه‌های محیط کالبدی-فضایی شامل پیکربندی فضایی، عناصر ثابت و نیمه‌ثابت و دوم مولفه‌های فرهنگی شامل روش زندگی، سیستم فعالیت‌ها، زمانِ استفاده از فضا و نمادپردازی. هدف تحقیق حاضر، شناخت ویژگی‌های کالبدی- فضایی قرارگاه‌های رفتاری و رابطۀ میان قرارگاه‌ها در مسکن کم‌درآمدها، از طریق بررسی فعالیت‌های روزمرۀ افراد است. در این راستا، شبکه‌ای به‌هم پیوسته از ویژگی‌های کالبدی-فضایی قرارگاه‌های رفتاری مبتنی بر الگوهای جاری رفتار و فعالیت‌های متداول در مسکن گروه‌های کم‌درآمد برای درک بهتر طراحان ارائه شد.
مواد و روش‌ها: محلۀ پنج‌تن در منطقۀ 4 شهرداری مشهد به‌دلیل قرارگیری در سطح 4 (از 5 سطح منزلت اجتماعی) انتخاب شد و تعداد 10 خانه با توجه به ویژگی‌های آن‌ها از قبیل مسکن (آپارتمانی با عرصۀ سکونت اشتراکی)، مالک‌بودن، مساحت قطعه‌زمین 80-120 مترمربع با عرض حداکثر 7متر و حداقل 20سال مدت سکونت مالک در خانه، بررسی گردید. گردآوری داده‌ها از دو طریق جمع‌آوری اطلاعات محیطی (به‌صورت نقشه، کروکی، عکس و فیلم) و مصاحبه‌های ساختارنیافته (عمیق) انجام شد. از آن‌جایی‌که فعالیت‌های انسان در زمان (روز، شب، ایام هفته، آخر هفته و غیره) سازماندهی می‌شوند، مطالعۀ قرارگاه‌های رفتاری در روزهای معمول و خاص (تعطیلات آخر هفته و ایام خاص مذهبی) انجام پذیرفت. مؤلفه‌های استخراج‌شده از مصاحبۀ هفتم، تکرار مؤلفه‌های گذشته بودند و عامل جدیدی به‌دست نیامد. با این وجود، 3 مصاحبۀ دیگر نیز انجام شد تا اشباع نظری به‌طور کامل و قطعی تحقق یابد. در این پژوهش، مصاحبه‌ها در زمان‌ها و رویدادهای مختلف به‌صورت متعدد و چند مرتبه با هر شرکت‌کننده در طی مدت‌زمان یک سال انجام‌ شده تا فهم درستی از مقوله‌های حاصل از تجزیه‌وتحلیل داده‌ها صورت گیرد. تجزیه و تحلیل داده‌ها، از طریق تکنیک تحلیل محتوا  انجام شد و برای کدگذاری و دسته‌بندی داده‌های گردآوری‌شده از مصاحبه‌ها، نرم‌افزار MAXQDA 2022، مورد استفاده قرارگرفت. کدگذاری داد‌ه‌ها در سه مرحله، شامل کدگذاری باز، محوری و انتخابی صورت گرفت. در مرحلۀ کدگذاری باز، هریک از گزاره‌های مصاحبه‌ها با توجه به مفهوم، در یک گروه قرار گرفتند. سپس در مرحلۀ محوری، واحدهای معنایی مشترک در گزاره‌ها، استخراج و در کدگذاری انتخابی نیز، مفاهیم اصلی واحدهای معنایی تعیین و در قالب مقولۀ اصلی که همان ویژگی کالبدی-فضایی قرارگاه رفتاری است، ارائه شد.
نتیجه‌ها و جمع‌بندی: در راستای شناخت ویژگی‌های کالبدی-فضایی قرارگاه‌های رفتاری در مسکن گروه‌های کم‌درآمد، هفت گروه قرارگاه رفتاری شناسایی شدند. نشیمن (7/19 درصد)، پذیرایی (19 درصد)، حیاط و بام (3/18 درصد)، آشپزخانه (5/16 درصد)، کسب‌وکار خانگی (2/11 درصد)، اتاق (4/10 درصد) و محدودۀ جلوی در خانه (9/4 درصد)، هفت گروه قرارگاه رفتاری به ترتیب اهمیت آن‌ها با توجه به میزان فراوانی هستند. یافته‌ها نشان می‌دهد، نشیمن، با طیف وسیعی از قرارگاه‌های رفتاری ازجمله جایگاه اعضای خانواده (به‌ویژه پدر) تا برگزاری مراسم مذهبی، مرکز اصلی فعالیت‌ها در خانه بوده و نقش مهمی در تعاملات خانوادگی دارد و می‌بایست امکان ارتباط با حیاط یا فضای نیمه‌باز را داشته ‌باشد. پذیرایی (به‌صورت ادغام‌شده با نشمین)، به‌منزلۀ نمادی از شأن صاحبخانه، امکان ایجاد فعالیت‌هایی نظیر دورهمی‌های خویشاوندی را فراهم می‌آورد. حفظ حریم بصری با فضای آشپزخانه و جاداربودن، از مهم‌ترین خصلت‌های این فضا است. باتوجه به شرایط معیشتی این گروه، فضایی برای قرارگاه کسب‌وکار خانگی که ارتباط مناسبی با فضای زندگی (به‌ویژه آشپزخانه) داشته باشد، از مهم‌ترین موضوعات است.
بررسی‌ها نشان داد، قرارگاه‌های رفتاری به‌واسطۀ نوع فعالیت در زمان‌های مختلف، ویژگی‌های متفاوتی به خود می‌گیرند. از این‌رو عامل زمان‌مند بودن قرارگاه‌ها، مستقیماً بر کالبد آن‌ها تأثیرگذار است. در گروه مورد مطالعه، دو فعالیت اساسی دورهمی‌های خانوادگی و برگزاری مراسم‌های مذهبی به‌صورت هفتگی، ماهانه و یا در زمان‌ها و مناسبت‌های خاص، به‌طرز چشمگیری بر ویژگی‌های کالبدی-فضایی و نحوۀ سازماندهی قرارگاه‌ها تأثیر می‌گذارد. تامین دیوار کافی برای تکیه دادن به دیوار و جانمایی فضاها در راستای کاهش مسیر رفت و آمد، از جمله راهکارهای طراحی هستند که در شکل‌گیری هر چه بهتر دو فعالیت مذکور کمک‌کننده خواهند بود. فضاهای باز و نیمه‌باز، درصورت وجود امکانات لازم برای ایجاد آسایش، می‌توانند به فضای زندگی و کار در فصول گرم سال تبدیل و قرارگاه‌های فضای نشیمن به این فضاها منتقل ‌شوند. وجود ایوانی مسقف (حتی با سقف سبک و پوشش گیاهی) و ارتباط ایوان با فضای آشپزخانه و پخت‌وپز منجر به ایجاد محیطی مناسب و قابل‌استفاده خواهد شد.
نتیجۀ پژوهش حاکی از آن است که تغییری کوچک در کالبد یک قرارگاه، می‌تواند تأثیری چشمگیر بر نحوۀ زندگی و فعالیت‌های ساکنان بگذارد. این کار اغلب در زندگی روزمرۀ افراد به‌شکلی ساده، اما هوشمندانه از سوی ساکنان صورت می‌گیرد. بنابراین در طراحی محیط می‌توان به‌جای ارائۀ راهکارهای پیچیده، از طریق شناخت نیازها و توقعات ساکنان، به راه‌حل‌هایی ساده دست یافت. مطالعۀ حاضر در طی یک سال بررسی قرارگاه‌های رفتاری در گروهی از ساکنان، تصویر عملی از قرارگاه‌های رفتاری ارائه می‌دهد تا طراحان محیط را به‌سوی مسیری صحیح در طراحی هدایت نماید. چنین کاری باید در محیط‌های زندگی واقعی انجام شود و محققان تماس مستقیم، صمیمی و طولانی‌مدت با افراد داشته باشند. این مسئله، محدودیت در تعمیم نتایج تحقیق به سایر محیط‌های مسکونی (با شرایط و جمعیت مختلف) را ایجاد ‌می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

• معماری

عنوان مقاله English

Understanding the Physical-Spatial Characteristics of Behavior Settings in Low-Income Housing (CaseStudy: Panjtan Neighborhood in Mashhad)

نویسندگان English

¹ MArch Faculty of Architecture and Urbanism, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.

² Assistant Professor, Faculty of Architecture and Urbanism, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.

³ Professor, Faculty of Architecture, University of Shahid Beheshti, Tehran, Iran.

چکیده English

Background and Objectives: Following the rapid growth of urbanization, providing housing for low-income groups is considered one of the most important issues. Most of the projects that have been implemented for this group so far are not at an acceptable level in terms of quality. In affordable residential environments, given the limitations related to the size of residential units, the success of designers depends on prioritizing the needs of users instead of making decisions based on individual preferences. On the other hand, the layout of each space can affect the behavior of its residents. Therefore, paying attention to the system of activities and behavior settings in the housing of low-income groups, especially by considering cultural differences, becomes more necessary. According to previous studies, the factors affecting the organization of behavior settings are divided into two categories: physical-spatial and cultural, with culture influencing the physical-spatial factor. On the other hand, the organization of behavior settings is carried out by identifying the components of the two factors mentioned, first, the components of the physical-spatial environment including spatial layout and fixed and semi-fixed elements, and second, the cultural components including lifestyle, activity system, time of space use and symbolism. The present study aims to identify the physical-spatial characteristics of behavior settings and the relationship between settings in low-income housing, by examining the daily activities of individuals. In this regard, an interconnected network of physical-spatial characteristics of behavior settings based on current patterns of behavior and common activities in low-income housing was presented to better understand the designers in this housing.
Materials and Methods: Panjtan neighborhood in Mashhad Municipality Region 4 was selected due to its location at level 4 (out of 5 classified levels of socio-economic status of residents), 10 houses were studied according to their characteristics such as housing type (apartment with shared living space), ownership, land area of ​​80-120 square meters with a maximum width of 7 meters, and at least 20 years of residence. Data collection was carried out through two methods: environmental data collection (in the form of maps, sketches, photos, and videos) and unstructured (in-depth) interviews. Since human activities are organized in time (day, night, weekdays, weekends, etc.), a study of behavior settings was conducted on normal and special week days (weekend and special religious holidays). The components extracted from the seventh house interview were a repetition of the previous components and no new factor was obtained. However, 3 more interviews were conducted to fully and definitively achieve theoretical saturation. In this study, interviews were conducted multiple times with each participant at different times and events over one year to gain a proper understanding of the categories resulting from the data analysis. Data analysis was conducted through the content analysis technique. MAXQDA 2022 software was used to code and categorize the data collected from the interviews. Data coding was carried out in three stages, including open, axial, and selective coding. In the open coding stage, each of the interview statements was placed in a group according to the concept. Then, in the axial coding, common semantic units in the propositions were extracted, and in the selective coding, the main concepts of the semantic units were determined and presented in the form of the main category, which is the physical-spatial characteristic of the behavior setting.
Results and Conclusion: In line with the first objective of the study, to identify the physical-spatial characteristics of behavior settings in low-income housing, seven behavior setting groups were identified. Living room (19.7%), reception (19%), yard and roof (18.3%), kitchen (16.5%), home-based work space (11.2%), bedroom (10.4%), and front door area (4.9%), the seven behavior setting groups are identified in order of their importance according to their abundance. The findings show that the living space, with a wide range of behavior settings, including the position of family members (especially the father) to religious ceremonies, is the main center of activities in the house and plays an important role in family interactions and should have the possibility of connecting with the yard or semi-open space. Reception (integrated with living space), as a symbol of the homeowner's dignity, provides the opportunity to create activities such as family gatherings. Maintaining visual privacy in the kitchen space and being spacious are the most important features of this space. Given the living conditions of this group, a space for home-based work that has a proper connection with the living space (especially the kitchen) is one of the most important issues.
Studies have shown that behavior settings take on different characteristics due to the type of activity at different times. Therefore, the factor of being time-dependent in bases directly affects their structure. In the studied group, two basic activities, family gatherings and holding religious ceremonies on a weekly, monthly, or special occasions basis, significantly affect the physical-spatial characteristics and how bases are organized. Providing sufficient walls to lean against and arranging spaces to reduce traffic are among the design solutions that will help in the best possible formation of the two mentioned activities. Open and semi-open spaces, if there are the necessary facilities to create comfort, can be converted into living and working spaces in the warm seasons, and living space settings can be transferred to these spaces. The presence of a roofed Balcony (even with a light roof and vegetation) and its connection with the kitchen and cooking space, where the mother can also interact with others while doing work, will lead to the creation of a suitable and usable environment.
The results of the research indicate that a small change in the structure of a behavior setting can have a significant impact on the way of life and activities of residents. This work is often done in a simple but intelligent way by residents in their daily lives. Therefore, in environmental design, simple solutions can be achieved by understanding the needs and expectations of residents rather than providing complex solutions. The present study, by examining behavior settings in a group of residents over a year, provides a practical image of behavior settings to guide designers toward the right direction in design. Such work should be done in real-life environments and researchers should have direct, intimate, and long-term contact with individuals. This issue creates a limitation in generalizing the research results to other residential environments (with different conditions and populations).

کلیدواژه‌ها English