Oostpolitiek #16 - Serieuze gaten in de Kyivse luchtverdediging

Beste lezer,

Deze week schrijft Chris Colijn over zijn persoonlijke ervaringen met Russische ballistische raketten en Shaheds aangedreven met een straalmotor, waar de Kyivse luchtverdediging op dit moment niet tegen opgewassen is. Op een lichtere, nostalgische noot: Dénis van Vliet hoort en ziet de populariteit van Sovjetpop een opleving doormaken onder de jeugd.

Op woensdag 8 juli schrok ik om half één ‘s nachts wakker van harde knallen. Gek, want het luchtalarm was niet afgegaan. Ik keek op berichtendienst Telegram, voor veel Oekraïners een belangrijke nieuwsbron. ‘Dat was een ballistische raket’, schreef een populair lokaal kanaal dat informatie deelt over aanvallen. ‘Zoek dekking. Er vliegen er meer.’

Pas een minuut later ging het luchtalarm af. Tijd om naar een schuilkelder te gaan was er niet meer, dus ik ging in de gang van mijn appartement zitten – de veiligste plek in huis, tussen dikke muren en weg van ramen. Na zeker vier raketten leek de aanval voorbij.

In totaal ging het luchtalarm op woensdag zeven keer af. Zowel in de nacht als overdag vlogen er meermaals snelle Russische drones boven Kyiv. Het gaat om een variatie op de ‘traditionele’ Shahed, uitgerust met een straalmotor en met een maximumsnelheid van zo’n 600 kilometer per uur. Steeds blijft het luchtalarm afgaan, waarna je het geluid hoort van de straalmotor. Het klinkt net alsof een passagiersvliegtuig boven je vliegt, maar dan veel kleiner. Dat geluid is des te meer bijzonder omdat het Oekraïense luchtruim nu al ruim vier jaar is gesloten.

Steeds als het luchtalarm afgaat, heeft dat gevolgen voor de samenleving en economie. Hoewel de gemiddelde inwoner van Kyiv niet meer naar de schuilkelder gaat wanneer er één tot vijf drones boven de stad vliegen, treden er wel protocollen in werking. Het openbaar vervoer stopt deels, winkelcentra en grote bedrijven zoals banken of McDonald’s sluiten hun deuren om veiligheidsredenen.

Slechts zelden hoorde ik de luchtverdediging die woensdag. De straalmotor-drones leken relatief ongehinderd hun gang te kunnen gaan boven de stad. Vanwege hun snelheid zijn ze moeilijker neer te schieten.

In de hoofdstad staat de beste luchtverdediging van Oekraïne, maar die biedt minder veiligheid dan voorheen. Niet alleen tegen drones, maar ook tegen raketten. Normaal wordt minstens de helft van de Russische ballistische raketten geneutraliseerd als ze richting Kyiv vliegen, maar in de afgelopen weken is dat beeld sterk veranderd: op 8 juli werd geen enkele ballistische raket tegengehouden. Ook tijdens de grote aanval op 6 juli wist Oekraïne nul van de 23 ballistische raketten tegen te houden. Op 2 juli werden slechts vier van de 24 Russische ballistische raketten afgestopt.

De oorzaak? Oekraïne heeft geen antwoord op de straalmotor-drones, en kampt bovendien met een nijpend tekort aan luchtafweerraketten voor het Amerikaanse Patriot-luchtverdedigingssysteem, het enige systeem dat Oekraïne heeft wat betrouwbaar afweer biedt tegen ballistische raketten. Dat Oekraïne weinig Patriot-raketten had, was al langer duidelijk: al in mei schreef Zelensky een brief aan Donald Trump om hem te wijzen op het probleem. Inmiddels lijkt Oekraïne bijna helemaal zonder te zitten, waardoor het voor Rusland vrij schieten is.

Met als gevolg dat er tientallen slachtoffers vallen, en de angst groeit. De schuilkelders heb ik nog nooit zo vaak zo vol gezien.

Tijdens de NAVO-top in Ankara deze week zei Donald Trump dat Oekraïne zelf Patriot-raketten zal mogen produceren. Dat lijkt een mooie uitkomst voor Kyiv, maar het is nog maar de vraag wat er van de belofte terechtkomt en op welke termijn. Het opzetten van zo’n productielijn zal naar verwachting lang duren, en Amerikaanse wapenbedrijven zullen willen dat hun fabrieken in Oekraïne worden beveiligd. Het probleem is nu al acuut, want vannacht kan Rusland weer vrij toeslaan.

Chris Colijn, vanuit Kyiv

^{De oorspronkelijke uitvoering van Sedaja Notsj: Joeri Sjatoenov op het podium in 1988.}

Ooit dansten hun ouders erop, nu doen de kinderen het: Russischtalige popmuziek uit de Sovjettijd maakt een kleine revival door.

Ik zit in een taxi vanaf de Armeense luchthaven Zvartnots richting het centrum van Jerevan als de nog jonge chauffeur de radio harder zet. De melodie klinkt vaag bekend, tot een vrouw begint te zingen. Dit kan niet missen: Sedaja Notsj, Grijze nacht. Het origineel was eind jaren tachtig een enorme hit van de Sovjetgroep Laskovy Maj. Nu is het in een danceversie gegoten. 'Geen bezwaar, hè?', vraagt de chauffeur. Ik schud van niet: het nummer doet aanstekelijk aan.

Laskovy Maj was een boyband avant la lettre, in 1987 opgericht in het Russische Orenburg met de 13-jarige Joeri Sjatoenov als frontman. Sedaja Notsj werd in 2024 plotseling weer een hit dankzij de Russische dramaserie The Boy's Word. Russische makers begonnen er op TikTok al snel video's van te delen, wat ook in het Westen werd opgepikt, met als absolute hoogtepunt een met AI gegenereerde Kanye West die het nummer zogenaamd in het Engels zong.

Hoewel de hype in het Westen snel overwaaide, hield die in de post-Sovjetwereld aan. Het leidde onder meer tot een cover van Ruslands bekendste propagandazanger Shaman.

De versie in de taxi is een dit voorjaar gelanceerde remix van Maxbro, een mysterieuze producer uit Oezbekistan die pas doorbrak toen hij zich op oude Sovjetliedjes stortte. Zijn cover van Sedaja Notsj werd 675.000 bekeken op YouTube in vier maanden. Inmiddels heeft hij een andere Sovjet-klassieker in een nieuw jasje gestoken: Million Alych Roz van Alla Poegatsjova, de 'Russische Madonna' die na de Russische inval in Oekraïne partij koos voor het aangevallen land.

Hoewel Maxbro in zijn remakes duidelijk Kaukasische invloeden verwerkt, blijft zijn succes niet beperkt tot die regio. Ook in Belarus en Rusland worden zijn nummers gretig gestreamd, en die aanstekelijke deuntjes wakkeren bij jongeren de interesse nog verder aan in Sovjet-popmuziek. Zo beleeft de muziek van de van oorsprong Poolse Anna German (1936-1982) momenteel een revival in landen waar in het dagelijks leven nog veel Russisch wordt gesproken, vooral onder Gen Z.

Volgens de Russische muziekcriticus Sergej Sosedov is dit nog maar het begin: bij gebrek aan goede eigentijdse muziek zullen oude deuntjes de komende jaren alleen nog maar vaker door de speakers schallen, al dan niet vertimmerd.

Dénis van Vliet

• Tussen handelen naar de letter of naar de geest van de wet zit een verschil, maakt Philips duidelijk. Dénis van Vliet laat aan de hand van een door Philips uitgereikte prijs voor de beste doorverkoper van medische apparaten zien dat de Westerse sanctielijsten niet waterdicht zijn. ‘Wij geloven in het belang van toegang tot kwaliteitsgezondheidszorg voor iedereen, waar dan ook’, aldus Philips. Ook op de Krim, zo blijkt.

• Poetins felicitaties, vanuit een onbekend commandocentrum, inzake de inname van Kostjantynivka zijn gezien de situatie op de grond voorbarig. Julian Postulart ziet dat het voor Oekraïne niet de goede kant op lijkt te gaan in de Donbas. Oekraïne zit echter niet stil: er wordt waardevolle tijd gewonnen voor nieuwe fortificaties.

• De gevolgen van de oorlog op het Europese continent rijken tot diep in Siberië. Bram Jongejan bespreekt met activiste Raisa Zoebareva hoe het Kremlin naast de grondstoffen ook de Jakoetische bevolking gebruikt in Oekraïne. Daartegenover staat het Siberische Bataljon, waarin Jakoetiërs aan Oekraïense zijde vechten tegen de ‘imperialistische Russische Federatie’.

• Zoals de Sovjet-Unie in de jaren zeventig van graanschuur van de wereld plots de grootste graanimporteur werd, moet Rusland tegenwoordig zelf brandstoffen importeren, constateert Hubert Smeets. De ‘benzinepomp vermomd als staat’ – zoals de Amerikaanse senator John McCain ooit zei – hanteert nu beperkingen op de verkoop van brandstoffen.

We zijn benieuwd wat je vindt van deze nieuwsbrief. Laat gerust een reactie achter, of mail ons op redactie@platformraam.nl.