Oostpolitiek #14 - Het WK als reclame voor vakantieland Oezbekistan

Beste lezer,

Welkom bij Oostpolitiek, een nieuwsbrief van Kennisplatform RAAM waarin we iedere week een extra inkijkje geven in onze regio.

Deze week blikt Julian Postulart terug op de WK-deelname van debutant Oezbekistan, dat vanuit sportief oogpunt uitdraaide op een teleurstelling maar het land wel op de kaart zette. En Chris Colijn bracht een bezoek aan Zaporizja, een stad die constant wordt bestookt door Rusland, op iets meer dan 30 kilometer van de frontlinie.

Met het WK voetbal nog in volle gang zit het toernooi er voor Oezbekistan al bijna op. Na nederlagen tegen Colombia (3-1) en Portugal (5-0) moet het land in de wedstrijd tegen Congo zondagnacht hopen op een wonder. Maar afgaande op de ambities van Tasjkent ging het nooit alleen om sportief succes.

Voor de Oezbeekse overheid bood het toernooi vooral een zeldzame kans om het land aan een mondiaal publiek te presenteren. Decennialang werd Oezbekistan vooral geassocieerd met autoritair bestuur, mensenrechtenschendingen en gedwongen kinderarbeid in de katoensector. Die reputatie probeert het land al enkele jaren van zich af te schudden. Voetbal is daarbij een effectief middel gebleken.

In de aanloop naar het WK werd die strategie steeds zichtbaarder. De Oezbeekse voetbalbond kocht advertentieruimte bij de BBC voor een verhaal over voetballand Oezbekistan. The New York Times stuurde een sportverslaggever naar het land, terwijl ook de reisredactie een duit in het zakje deed. Enkele dagen voor de eerste groepswedstrijd tegen Colombia verscheen op de website van de Amerikaanse krant een uitgebreid reisverslag over de oude Zijderoutesteden Khiva, Buchara en Samarkand. De boodschap was subtiel, maar duidelijk: kijk niet langer naar Oezbekistan als een gesloten land, maar als een potentiële reisbestemming vol cultuur, geschiedenis en gastvrijheid.

Die imagoverandering lijkt vruchten af te werpen. In 2025 bezochten bijna 11 miljoen buitenlandse reizigers het land, bijna driekwart meer dan vóór de coronapandemie. Het land behoort tot de snelst groeiende toeristische bestemmingen ter wereld en trekt zelfs meer bezoekers dan het veel bekendere Georgië – een inmiddels populair vakantieland, ook onder Nederlanders.

Niet alleen traditionele media dragen daaraan bij. Op YouTube, TikTok en Instagram is Oezbekistan inmiddels een vaste waarde onder reisvloggers. Samen met de rest van Centraal-Azië wordt het gepresenteerd als een laatste terra incognita: betaalbaar, veilig en fotogeniek. Turkooizen koepels, geurige bazaars en uitgestrekte woestijnlandschappen vormen het ideale decor voor beelden die goed scoren op sociale media.

Dat succes heeft ook een keerzijde. Veel online content blijft steken in een oriëntalistische esthetiek. Oezbekistan fungeert vooral als decor: een land van blauwe tegels, lage prijzen en exotisme, niet als een samenleving met een complexe geschiedenis en een minstens zo complex heden. Wat zich achter de fraaie gevels afspeelt, lijkt voor veel influencers van ondergeschikt belang. Voor content creators met meer dan vijf miljoen volgers biedt de Oezbeekse overheid sinds dit jaar zelfs volledig gefinancierde promotiereizen door het land aan. Om geen sponsordeals mis te lopen wordt gemakshalve vaak voorbij gegaan aan het feit dat Oezbekistan nog steeds onvrij is.

Toch zal de regering daar nauwelijks wakker van liggen. In internationale beeldvorming is zichtbaarheid vaak belangrijker dan nuance. Het nationale elftal verlaat het WK waarschijnlijk al na de groepsfase, maar de naam Oezbekistan heeft de afgelopen weken wel miljoenen huiskamers bereikt. Als instrument van nation branding heeft het toernooi daarmee waarschijnlijk meer opgeleverd dan de uitslagen doen vermoeden. Misschien zijn er nog enkele WK’s nodig voordat het land een gelaagder verhaal over zichzelf vertelt. De wereld heeft in ieder geval een keer kort gekeken naar Oezbekistan – en dat was precies de bedoeling.

Julian Postulart

De trein was nog niet tot stilstand gekomen op station Zaporizja toen ik door het open raampje een inmiddels bekend geluid hoorde: ‘Toek-toek-toek toek-toek-toek’. Anti-drone luchtverdediging. Een paar tellen later volgde een explosie. Ik keek op de Telegram app op mijn telefoon, om in een lokaal nieuwskanaal van Zaporizja: ‘De explosies hebben jullie gehoord.’ Enkele minuten later: ‘Brand in de stad.’ Een Shahed drone, of de brokstukken daarvan, was ingeslagen op een gebouw.

Ik liep de stad in, en zag al snel een grote rookpluim opstijgen, vanuit het zuidelijke deel van de hoofdstraat van Zaporizja, de Prospekt Soborniy (Kathedraallaan). Pal tegenover een van de kerken op de straat stond het dak van een gebouw in brand. Omstanders keken toe terwijl de ene na de andere brandweerwagen en ambulance naar de getroffen plek reed. Er stond een behoorlijke wind, waardoor het vuur en de rook zich snel verspreidden. Ik voelde de bluswaterdruppels op mijn gezicht.

‘Weet u wat voor gebouw dat is, een kantoorgebouw of een woonhuis of iets anders?’, vroeg ik aan een man van in de vijftig in een donkergroen shirt, een militair, die naast me stond te kijken naar het bluswerk. ‘Een besluitvormingscentrum natuurlijk’, antwoordde hij met een glimlach. ‘Dat zeggen de Russen toch altijd als ze weer een huis hebben geraakt?’

De term ‘besluitvormingscentrum’ is een langlopende cynische grap geworden in Oekraïne. Er zijn zelfs t-shirts en petjes gemaakt met die term erop, al jaren geleden. Alles en iedereen kan in de ogen van Moskou een ‘besluitvormingscentrum’ zijn. Die koppige, onafhankelijke Oekraïners die steeds weer zelf besluiten dat ze in een democratische samenleving willen leven en niet bij Rusland willen horen, dat zijn allemaal ‘besluitvormingscentra’.

Enkele minuten later beginnen omstanders weg te rennen. ‘Raket op Zaporizja’, verschijnt een bericht op Telegram. De politie zegt hetzelfde en roept iedereen op om onmiddellijk te vertrekken. Ik volg een groepje anderen naar het keldertje van een kantoorgebouwtje in de buurt. Mogelijk zouden de Russen proberen om nogmaals rondom dezelfde plek toe te slaan. Dat gebeurde uiteindelijk niet; er werd wel een knal gemeld, maar buiten het stadscentrum.

Aanvallen zoals deze in Zaporizja halen vaak het nieuws niet meer, maar ze vinden elke dag plaats. De ‘pryfrontovi mista’ (frontlinie steden) worden doorgaans het hardst getroffen, niet alleen door raketten en Shahed drones, maar ook door geleide bommen en op sommige plekken door kleine ‘first person view’ drones die op individuele auto’s en personen kunnen jagen. Omdat deze steden zo dicht bij het front liggen, is de reactietijd bij elke aanval minimaal. In de praktijk reageren veel inwoners helemaal niet meer, omdat de aanvallen zo frequent plaatsvinden en de reactietijd zo klein is. Er is simpelweg niets tegen te doen.

Het luchtalarm gaat in de loop van de zonnige vrijdag nog meermaals af, maar op straat zijn er maar weinig mensen die nog op hun telefoon checken welke dreiging er is. Wanneer ik tijdens een zo’n luchtalarm aan een man vraag waar de dichtstbijzijnde schuilkelder is, kijkt hij me met enige verbazing aan en wijst me de weg. Ik ben de enige die er zit wanneer er geleide bommen richting de stad komen vliegen. Het dagelijks leven gaat door, ook terwijl er werkelijk op elk moment een drone of bom kan inslaan.

Chris Colijn

• Een opmerkelijk bericht in de Israëlische media deze week: Georgië zou troepen willen leveren voor Trumps Internationale Stabilisatiemacht in Gaza. Dit door de VS geopperde troepenverband, bestaande uit Arabische en andere welwillende partnerlanden, zou een lokaal Palestijnse politiekorps moeten oprichten en ondersteunen, en toezien op de ontwapening van Hamas. Waarom Georgië zou willen bijdragen aan de missie blijft ongewis. Het Georgische ministerie van Defensie heeft nog niet gereageerd op de berichten.

• De Oekraïense speelfilm Killhouse verschijnt binnenkort op Netflix. Deze oorlogsfilm draaide de afgelopen maanden in Oekraïne in de bioscoop en werd een behoorlijk succes. The Kyiv Independent schreef uitgebreid over de actiefilm. Momenteel speelt ook de Oekraïense speelfilm U Are the Universe in een aantal Nederlandse bioscopen. Vorig jaar was deze ruimtefilm zonder twijfel de het grootste moederlandse hit in Oekraïense bioscopen.

• De Russische soldaat Alexander Loenin plaatste op 25 juni een video op internet waarin hij stelt dat er duizenden Russische soldaten worden gemarteld omdat ze weigeren om orders uit te voeren. De video is al ruim tien miljoen keer bekeken. Meduza geeft context bij de kritiek van Loenin, die dit jaar al enkele honderden video’s op zijn sociale media plaatste.

• VKontakte, het ‘Russische Facebook’, is niet meer beschikbaar in de App Store van Apple. Het Amerikaanse bedrijf zou dit hebben gedaan om te voldoen aan sanctiemaatregelen die tegen Rusland gelden. Cybernieuwssite The Record geeft context bij het nieuws.

• Hoe ziet het leven eruit op de bezette Krim, nu de oorlog daar steeds nadrukkelijker voelbaar wordt terwijl het hoogseizoen voor de deur staat? Dénis van Vliet beschrijft hoe het schiereiland in de Zwarte Zee steeds verder geïsoleerd raakt, met brandstofrantsoenen, lege hotels en zelfs de terugkeer van paardentaxi’s.

• Victoria Leukavets analyseert hoe Belarus uiteenvalt in twee geopolitieke werkelijkheden: een regime dat zich vastklampt aan Rusland en een oppositie die haar toekomst in Europa zoekt.

• Ondertussen pleit Ivan Nagornyak ervoor het tempo van Oekraïnes EU-toetreding hoog te houden, nu de onderhandelingen daadwerkelijk van start zijn gegaan.

• En in een indringend essay, oorspronkelijk gepubliceerd door The Kyiv Independent, laat Dinara Khalilova zien wat Russische bezetting in de praktijk betekent: het verlies van keuzevrijheid, identiteit en uiteindelijk van je eigen leven.

We zijn benieuwd wat je vindt van deze nieuwsbrief. Laat gerust een reactie achter, of mail ons op redactie@platformraam.nl.

RAAM viert haar 10-jarig jubileum, maar het is niet vanzelfsprekend dat we blijven bestaan. We kunnen ons werk voortzetten dankzij de steun van onze lezers. U kunt zich abonneren op deze nieuwsbrief, of u kunt aan ons doneren via deze link. RAAM is een ANBI-stichting: u kunt uw donatie aftrekken van de belasting.