Zelfs een monster kan niet alles redden

Beste lezer, terwijl dit jaar nog weken te gaan had, werden overal de lijstjes met de ‘besten van het jaar’ alweer de feeds opgeslingerd. Ik doe daar met deze nieuwsbrief niet aan mee, mijn jaarlijst krijgen jullie pas op 31 december, zodat we zeker weten dat er geen filmpje tussendoor glipt. En voor het zover is presenteer ik gewoon weer een lijst van willekeurige films, met als enige gemene deler dat ik ze de afgelopen tijd heb gezien. Met in deze editie: twee docu’s op IDFA, Frankenstein, It was just an accident, Nouvelle vague, Masculin féminin, en Sentimental Value.

IDFA

Vorige maand ging ik met vrienden van mijn schoonmoeder naar IDFA. Eén van hen, een doorgewinterde bezoeker, had de documentaires uitgekozen en de kaartjes gekocht. Op de ochtend zelf hoorde ik pas dat ze over Gaza en Oekraïne zouden gaan, wat de dag opeens een stuk serieuzer maakte dan ik me had voorgesteld. Dat is toch vaak het risico met documentaires, dat ze over de werkelijkheid gaan.

Vaste lezers weten waarschijnlijk al dat ik geen hoge pet op heb van realisme, maar daar wil ik bij dezen graag nog twee kanttekeningen bij maken: 1. Ik vind de documentaire een respectabeler genre dan de realistische fictie. Als je dan toch iets over de werkelijkheid wil maken, ga ‘m dan niet zelf zitten verzinnen. 2. Mijn meningen hierover zijn stelliger dan ik prettig vind. Het is allemaal wel erg kort door de bocht, en later in deze nieuwsbrief zal ik dit soort uitspraken waarschijnlijk heel schijterig weer nuanceren of inslikken.

Gaza’s twins, come back to me

Alleen al de samenvatting van deze documentaire van Mohammed Sawwaf is moeilijk te verkroppen: de Israëlische aanvallen op Gaza scheiden twee jonge ouders van hun pasgeboren tweeling. In de zestien maanden daarop volgt de film beide kanten: de tweeling die wordt opgevoed door vrienden en familie, en de ouders die ver van hen enkel over ze kunnen horen.

Het wonderlijke is dat de film van Sawwaf juist iets hoopvols heeft. De oorlog wordt aan het begin even in beeld gebracht, maar verder is het enkel aanwezig als achtergrondgeluid. Het hoopvolle komt dan ook enkel van de mensen waarop hij inzoomt, hoe zij zich liefdevol over de baby’s ontfermen, hoe de ouders en zij grappen met elkaar maken tijdens telefoongesprekken. Die onverzettelijkheid is mooi, maar er is natuurlijk ook iets anders aan de hand. ‘Mijn gevoelens zijn bevroren,’ zegt de moeder aan de telefoon. ‘Ik denk dat ik het achteraf pas zal begrijpen hoe het met mij gaat.’

Silent flood

Ook in Silent flood wordt ingezoomd, in het bijzonder op een pacifistische Amish-achtige gemeenschap in Oekraïne, die zich onttrekt aan moderne techniek, aan landelijke regels en wetten, en dus ook aan de strijd tegen de Russische invasie. Volgens hun religie moeten ze echter wel delen wat ze hebben, en zo volg je in deze documentaire hoe ze graan oogsten, meel malen, deeg kneden, brood bakken, en hoe dat brood wordt vervoerd en uiteindelijk wordt opgegeten door Oekraïense soldaten aan het front.

De cinematograaf heeft zich behoorlijk uitgeleefd met dit idee, hij had de smaak goed te pakken. Minutenlang zit je te kijken naar warme vonken in een steenoven, maar ondertussen leer je geen van de mensen die in beeld komen kennen.Het kan zijn dat de geloofsgemeenschap geen toestemming gaf voor persoonlijke interviews, of dat de regisseur het toch echt vooral wilde hebben over brood, maar ik voelde daardoor toch een zekere afstand.

Frankenstein

De nieuwe Frankensteinfilm komt pas tot leven als het monster tot leven wordt gewekt. Tot die tijd is het haast onvoorstelbaar slecht. Vrienden waren bij ons komen eten, naderhand maakten we popcorn en lagen we op de bank naar deze Netflixfilm te kijken, terwijl we ons volgens mij alle vier lagen af te vragen: wie gaat als eerste zeggen dat dit echt helemaal niks is?

Deels komt het denk ik doordat Guillermo del Toro simpelweg niet zonder monsters kan, dat is gewoon zijn ding. Zonder monster is de boel uit balans en gaat opvallen hoe kitscherig het allemaal is, zijn werelden en personages. Maar er is maar zoveel wat een monster kan goedmaken, en er gaat wel meer mis in deze film.

Het gaat eigenlijk al mis met het begin. Dokter Victor Frankenstein is op de Noordpool, op de vlucht voor zijn monster, en wordt daar opgevangen door de bemanning van een Scandinavisch schip. Het hele scheppingsverhaal van het monster wordt vervolgens in flashbacks verteld, waardoor je de hele tijd waar het heen zal gaan, namelijk de Noordpool.

Terwijl het monster dat Scandinavische schip belaagt, en steeds de naam ‘Victor’ schreeuwt, begonnen wij ons op de bank ook af te vragen waarom die bemanning hem niet gewoon zijn zin gaf en die Victor overboord kieperde. Natuurlijk bestaat er zoiets als eervol zeemanschap, maar er is in de hele film geen positieve eigenschap in hem te ontdekken. Je moet het wel heel bont maken wil je Oscar Isaac laten overkomen als eendimensionale hork, maar zo hard wordt de boodschap je door de strot geduwd: WEET JE WIE PAS ECHT EEN MONSTER IS?

Daarentegen is het niet moeilijk om sympathie te krijgen voor het monster, dat in de credits niet eens monster maar liefkozend creature wordt genoemd. In een interview zag ik voorbijkomen dat Jacob Elordi zich bevrijd voelde om eens een monster te mogen spelen, en ik had het idee dat je dat plezier kon zien in al zijn scènes. Dat is dan misschien toch een verzachtende factor voor Victor, als hij dat monster niet had gemaakt, hadden wij een vreselijke avond op de bank gehad.

It was just an accident

‘Je bent de enige,’ zei de vrouw achter de balie van Eye toen ik op een late maandagavond een kaartje kocht voor It was just an accident. Toen ik even later de trap afliep naar de kleine zaal, maakte de vrijwilliger met het scanapparaat een buiging voor me. Ik vroeg hem waarom, en hij legde uit dat als er niemand komt dat ze de film dan ook niet vertonen. Ik had er nog nooit over nagedacht, maar toch voelde het als een filosofische doorbraak. Maakt een omvallende boom geluid als er niemand is om het te horen? Niet in Eye.

De vrijwilliger en ik raakten aan de praat, en hij begon me films aan en af te raden. ‘Als je niet van slome films houdt,’ zei hij, ‘dan moet je al helemaal niet naar The Mastermind gaan. Op een gegeven moment gaan ze iets op een hooizolder verstoppen, en dat duurt me toch lang!’ (Ik weet niet of ik dit goed navertel, want ik heb de film niet gezien, en ik denk dat ik dat na zijn samenvatting ook niet ga doen.) Tijdens ons gesprek gingen er overigens nog vier of vijf mensen in de zaal zitten. Zij kregen allemaal geen buiging, maar ik voelde me al wel iets minder belangrijk.

In It was just an accident ontvoert Vahid een man omdat hij zijn stem denkt te herkennen van de tijd dat hij geblinddoekt opgesloten zat en gemarteld werd door het Islamitische regime van Iran. Zo gauw als hij die man geblinddoekt achterin zijn busje heeft liggen begint Vahid alweer te twijfelen. Is het wel echt die man? En zo ja, wat moet hij dan met hem?

Met die man achterin zoekt Vahid zijn oude medegevangenen op, en geen van hen is blij hem te zien. De man in zijn busje is namelijk niet alleen mogelijk hun voormalige beul, maar ook een metafoor voor hun traumatische verleden. En wat doet een mens daarmee? Daarover verschillen de inzichten. De tirades van oud-gevangene Hamid (gespeeld door Mohamad Ali Elyasmehr) zijn waanzinnig, minutenlang wast hij de anderen de oren en herinnert hij hen aan de ravage die het regime aanrichtte in hun leven. Maar het ware hart van de film ligt bij Vahid. Zijn eerste reactie op zijn trauma was dan wel een gewelddadige wraakfantasie, maar meteen daarna kwam zijn zachte aard alweer boven. Hij kan eigenlijk niet anders dan vergeven, zelfs al is dat met gevaar voor eigen leven.

Het verhaal is persoonlijk voor regisseur Jafar Panahi, die al meerdere keren gevangen zat, en die door het regime al decennialang verboden is films te maken. Begin deze maand nog, toen hij in New York drie Gotham Awards ontving voor deze film, werd hij in Iran veroordeeld tot een jaar cel wegens ‘propaganda tegen de Iraanse staat’. Dat is sowieso al waanzin, maar als je deze vergevingsgezinde film gezien hebt al helemaal.

Nouvelle vague

Iedere jongen met een Substack over films zal vroeg of laat moeten bekennen dat hij nooit iets van Godard heeft gezien. Natuurlijk heeft hij altijd begripvol geknikt bij die naam, en denkt hij wel min of meer te weten waar die naam precies voor staat, maar heeft hij die ideeën ooit op de proef gesteld? Natuurlijk niet!

Om het voor de Godardheads onder mijn lezers nog erger te maken was mijn eerste introductie niet eens een film van hemzelf, maar een film uit 2025, gemaakt door de Amerikaanse regisseur Richard Linklater, waarin het maken van zijn doorbraakfilm À bout de souffle wordt nagespeeld door allemaal acteurs die doen alsof ze in het Parijs van de jaren vijftig rondlopen. De Godard die ik gezien heb is dus niet eens la vraie chose, het is Guillaume Marbeck met een zonnebril op, het is een schelmenfantasie, een superheldenfilm voor een specifiek type nerd voor wie Truffaut en Agnes Varda Avengers zijn.

Je kan je afvragen waarom de geschiedenis nagespeeld zou moeten worden, critici noemen het dan ook zinloze cosplay, maar voor mij voelde het verhaal dat Linklater ervan maakte urgent en actueel. Zijn mythische Godard is er een van heldere principes en stevige overtuigingen, het centrale conflict van de film vindt plaats tussen hem en zijn producer, Georges de Beauregard, die al heel gauw spijt heeft van het geld dat hij Godard beloofd heeft. Er is geen script, de filmdagen duren zo lang als Godard zin heeft (vaak niet zo lang) en wat er wel wordt opgenomen laat zich moeilijk doorgronden. Maar iedere poging die hij onderneemt om de boel in strikte banen te leiden loopt uit op niets. Deze Jean-Luc Godard laat zich niet van de wijs brengen, de man heeft een visie, of toch in ieder geval de recalcitrante vastberadenheid om te doen wat hij zelf wil. Linklaters reden voor deze film leek me duidelijk: zo’n golf kunnen we wel gebruiken.

Masculin féminin

Geïnspireerd zetten Julie en ik een paar dagen later een van de Godard-films aan die op Mubi staat, Masculin féminin, zijn elfde film, zes jaar na À bout de souffle. Hoewel het goed was om nu eens de primaire bron te zien, merkte ik ook dat het lastig is om een zo’n creatieve revolutie door de achteruitkijkspiegel te bekijken. Alles wat in die tijd baanbrekend was maakt vandaag minder indruk, omdat de banen nu eenmaal al gebroken zijn. Zulke dingen zijn interessant voor een historicus, maar dat ben ik helemaal niet.

Bovendien gaat deze film zoals de titel al verraadt over de verhoudingen tussen man en vrouw. En ik had het idee dat hier misschien iets doorschemerde wat in de gekuisde Linklaterversie van Godard minder werd belicht: dat mannen zoals hij vaak ook horken zijn. De vrouwen in de film worden stuk voor stuk geportretteerd als een individualistische soort die meer op de hoogte is van modetrends dan van waar het op de wereld oorlog is. En ze worden steevast de les gelezen door de man.

Het heeft denk ik weinig zin als ik dat nu zestig jaar later nog eens ‘achterhaald’ ga noemen. Dat zou teveel eer zijn voor onze eigen tijd, en er valt ook wel wat op af te dingen, vind ik. De mannen in de film weten namelijk ook niet precies waar ze het over hebben, ze doen vooral alsof. Het zijn pompeuze jongens die zichzelf overschreeuwen, maar die diep van binnen niets liever willen dan de goedkeuring van de vrouwen die hen amper zien staan. Als mannen vandaag de dag zo worden afgeschilderd, vinden we dat heel modern van onszelf, maar Godard deed dat dus ook al.

Ik kreeg daardoor het beeld van een Godard die weliswaar overtuigd is van zichzelf, maar die ook wel weet dat hij een domme lul is. Maar zoals Julie opmerkte toen ik dat zei: zelfs als een hork weet dat hij een domme lul is, dan kan het nog steeds vervelend zijn om naar hem te moeten luisteren.

Sentimental Value

Voor de film begon, verscheen regisseur Joachim Trier zelf op het scherm. De Deense Noor stond ergens in een tuin en werd met een telefoon gefilmd. Hij wenste ons veel plezier met zijn nieuwe film. Hij hoopte dat iedereen iets van zichzelf in de film zou kunnen herkennen, en benadrukte dat iedereen die aan de film had gewerkt er ‘iets van zichzelf’ in had gestopt.

Dat laatste wordt wel vaker beweerd, maar ik moet er steeds aan terugdenken, ook omdat de film zelf erover gaat. Gustav Borg is een regisseur in de herfst van zijn carrière, die door diezelfde carrière grotendeels afwezig is geweest in het leven van zijn dochters. Zijn terugkeer zet het verhaal in beweging, hij heeft een filmscript geschreven en biedt een van die dochters de hoofdrol aan. Zij weigert die, maar gaandeweg wordt duidelijk dat hij ‘iets van zichzelf’ in die film heeft gestopt, iets onuitgesprokens wat zich ook niet zo eenvoudig laat uitdrukken: een erkenning van een diepe eenzaamheid.

Dit is het moment dat ik mijn meningen over realisme zal herzien, op een laffe manier, door te zeggen dat ik natuurlijk niks tegen goed realisme heb, zoals in Sentimental Value. Ik vind realistisch drama vaak veel te ernstig en fantasieloos, hoe meer het probeert echt te lijken hoe nepper het voelt. Waarom het Joachim Trier wel lukt weet ik nog niet precies, maar ik denk dat hij niet veel meer probeert dan authentiek ‘iets van zichzelf’ in de film te stoppen, en dat hij op een of andere manier zo besnaard is dat hij weet hoe dat moet zonder nep te klinken.

Maar het geheim kan ook simpelweg Renate Reinsve zijn. Het is eigenlijk ongelofelijk wat ze doet, hoe levensecht de Nora die ze speelt is. Er is een scène waarin amper wat lijkt te gebeuren, maar waar je met het vertrekken van een paar spieren in haar gezicht plots die diepe eenzaamheid ziet waar haar vader over schrijft. Het was om die momenten dat ik (heel sentimenteel) dacht dat ik naar de bioscoop ga om films zoals deze te zien, om iets te voelen wat zich niet eenvoudig in woorden laat uitdrukken.

Nou lezer, tot zover de laatste reguliere editie van deze nieuwsbrief, ik zie jullie bij de jaarlijst. Heb ik nog een film gemist die daar absoluut niet op mag ontbreken? Is dat een film over een haai? Laat het weten! Fijne feestdagen!

PS.

Vorige week verscheen de eerste aflevering van mijn nieuwe podcast met Ko van ‘t Hek: Echt iets voor jou. Want er wordt meer getipt dan ooit, terwijl ruim 90% van die tips nooit wordt opgevolgd. Wij brengen daar de hoognodige verandering in: iedere week geven we elkaar een tip uit het culturele landschap, en de ander is dan door het format verplicht die tip ook daadwerkelijk op te volgen. Je kan de eerste twee afleveringen al beluisteren, en leuk speciaal voor jullie: voor aflevering 3 heb ik Ko Sentimental Value getipt! En bij dezen tip ik dus deze podcast aan jullie allemaal, want als je deze nieuwsbrief leuk vindt, dan is Echt iets voor jou echt iets voor jou!