Onbegrensde desinformatie

Vietnamese pulpnieuwsexploitanten verklaren de ene na de andere bekende Nederlander dood, Ghanese nepaccounts pushen Nederlandse politici en Russische propaganda bereikt via het Pravda-netwerk ook nieuwssites.

Als ergens op de wereld een vulkaan uitbarst, is dat koren op de molen van klimaatontkenners die de bijdrage van de mens aan de CO2-uitstoot willen bagatelliseren. ‘Een vulkaan’, lezen we dan op X, ‘stoot in twee seconden evenveel CO2 uit als de hele mensheid in een jaar.’ Maar dat klopt niet: ja, vulkaanuitbarstingen spuiten veel gassen de dampkring in, maar de menselijke CO2-uitstoot is vijfentwintig tot achtenzestig keer zo hoog als de hoogste schatting van vulkanische uitstoot. Houden we rekening met een directere meetmethode van CO2 in vulkaangassen, dan is de menselijke uitstoot ongeveer achttien tot drieëntwintig keer zo hoog.

Veel verzonnen nieuwsberichten op Nederlandse Facebookpagina’s worden geproduceerd in Vietnam, onthulde Nieuwscheckers eerder dit jaar. De stroom aan Vietnamees nepnieuws lijkt alleen maar te groeien. Kort geleden spraken deze pagina’s Marco Borsato vrij (de rechter doet pas komende donderdag uitspraak) en verklaarden ze Martijn Krabbé, Henny Huisman en andere BN’ers ten onrechte dood.

Nieuwscheckers’ beeldredacteur Amy legt uit hoe deze pulpnieuwsexploitanten via Facebook geld verdienen met leugens.

Volgens een Facebookbericht vergroten COVID-19- en griepvaccinaties het risico op een hartstilstand met 200 procent. Het onderzoek dat de Facebookgebruiker citeert gaat echter niet over de gevaren van vaccins, maar over COVID-19- en griepinfecties. Ook kunnen vaccinaties juist helpen om het risico op hart- en vaatziekten te verminderen. [DPA]

Op sociale media gaan video’s rond van ‘antiverkrachtingsondergoed’ dat te koop zou zijn in Europa. Dat zou nodig zijn omdat vrouwen zich bang voelen op straat. Maar de beelden zijn afkomstig van een mislukte crowdfundingsactie uit 2013, dit ondergoed is nooit op de markt gebracht. Een vrouw uit Duitsland die slachtoffer werd van een poging tot verkrachting heeft wel ‘safe shorts’ laten produceren, maar die zijn niet meer in de handel. [Knack]

Complotdenkers beweren al langer dat Brigitte Macron, de vrouw van de Franse president Emmanuel Macron, transgender zou zijn. Daar is eind oktober een strafzaak over begonnen. Een video over een Franse chirurg die deze complottheorie verspreidde en daarom vermoord zou zijn, is fictie. In Frankrijk is geen chirurg met zijn naam geregistreerd en de video over hem bestaat uit beelden die gemaakt zijn met AI of gekaapt uit nieuwsuitzendingen. [Knack]

Ex-formateur Hans Wijers, die opstapte toen NRC hem ervan betichtte dat hij zich negatief had uitgelaten over Dilan Yesilgöz, kreeg vrijdag excuses van die krant en en een rectificatie. De scoop was vorige week al uitgekleed door NRC-ombudsman Herman Staal (‘er ging te veel fout’) en stort na onderzoek door de Volkskrant nog verder in.

Dat Wijers Yesilgöz in juli in een privé-appje aan ondernemer Willem Sijthoff ‘die feeks van de VVD’ noemde, wordt niet betwist. Maar dat hij haar op de avond van de verkiezingen in het openbaar een leugenaar noemde, waarvoor NRC zich eerst beriep op 14 bronnen, kon slechts door een van de twintig aanwezigen die de Volkskrant sprak worden bevestigd. NRC heeft bovendien bij een verzoek om wederhoor bij Wijers beweerd dat de krant over meer en betere bronnen beschikte dan ze had.

Desinformatie passeert dankzij sociale media en AI met gemak land- en taalgrenzen. Zo bleek afgelopen week dat buitenlanders die zich op sociale media voordeden als Nederlanders probeerden het publieke debat rond de Tweede-Kamerverkiezingen te beïnvloeden. Deze onthulling was deels te danken aan een nieuwe optie van X, die de herkomst van accounts doorzichtiger maakt. Of dit een Russische operatie was, is onzeker. Wel bleek Russische propaganda van het Pravda-netwerk ook Westerse nieuwsmedia te bereiken.

Een netwerk van meer dan 550 nepaccounts volgde rond de verkiezingen radicaal-rechtse politici en propagandisten op X en retweette hun berichten. Dat blijkt uit onderzoek van RTL Nieuws en Trollrensics. De partij die de meeste steun kreeg is Forum voor Democratie, het bericht dat de meeste retweets kreeg, beweerde dat er verkiezingsfraude was gepleegd.

De accounts waren voorzien van valse profielfoto’s, vermeldden vaak in hun bio dat ze maritiem ingenieur waren en droegen onwaarschijnlijke namen zoals ‘Anock Van Dinik’. Ook misbruikten ze de namen van bekende Nederlanders zoals Karin Bloemen en André Rieu.

Hoe groot de invloed van de nepaccounts was, is moeilijk vast te stellen, maar door hun steun zal het X-algoritme de gepushte accounts en berichten vaker hebben laten zien aan andere gebruikers. Dat dit een Russische operatie was, zoals bronnen in het RTL-artikel beweren, is onzeker: iedereen die het politieke debat in Nederland een duwtje wil geven, kan dit soort invloed kopen.

De nep-Nederlanders zijn in werkelijkheid grotendeels gevestigd in West-Afrika, vooral in Ghana en Nigeria, bleek uit locatiegegevens die X sinds kort openbaar maakt via de functie ‘About this account’. Dit leidde tot een klopjacht op verborgen identiteiten, bijvoorbeeld van fake MAGA-supporters die zich voordeden als Amerikanen.

Voorzichtigheid is geboden bij de interpretatie van de gegevens: de locatie kan wisselen als iemand op reis is en beïnvloed worden door het gebruik van een VPN.

Het Russische Pravda-netwerk publiceerde sinds 2014 al meer dan zes miljoen berichten in tal van talen. Sinds een paar jaar lijkt het doel onder meer de beïnvloeding van chatbots, door LLM’s te voeden met massale hoeveelheden propaganda. Pointer demonstreerde eerder dit jaar dat vragen die je aan een chatbot stelt over de oorlog in Oekraïne een antwoord kunnen krijgen dat uit dit netwerk komt.

Volgens een nieuw rapport van ISD Global linkten in de periode juli 2024 tot juli 2025 meer dan 900 sites naar berichten uit het Pravda-netwerk. Ook nieuwssites deden dit, en in verreweg de meeste gevallen presenteerden ze de propagandaberichten als een geloofwaardige bron.

Mensen willen dat nieuwsmedia open zijn over het gebruik van AI bij het maken van nieuwscontent. Tegelijk kan diezelfde openheid juist wantrouwen en scepsis oproepen over de kwaliteit ervan. Dat is in een notendop de conclusie van een recente studie van onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam.

De onderzoekers organiseerden drie focusgroepen met telkens zeven deelnemers. Centrale vraag: hoe moeten nieuwsmedia communiceren over hun inzet van AI? De deelnemers bespraken onder meer verschillende AI-gegenereerde koppen en nieuwsberichten.

Volgens de deelnemers moeten nieuwsmedia helder aangeven wanneer AI is gebruikt. Ze stelden bijvoorbeeld voor om een duidelijk zichtbaar label te plaatsen, ondersteund door visuele elementen zoals logo’s, contrasterende kleuren of watermerken.
Maar die openheid kan ook averechts werken. Een label roept al snel de vraag op waarvoor AI precies is ingezet. Daarom is alleen vermelden dat AI is gebruikt niet genoeg: nieuwsmedia moeten ook uitleggen hoe en waarvoor een journalist AI heeft toegepast. Pas met die extra informatie kunnen deelnemers een oordeel vormen over de kwaliteit en betrouwbaarheid van het nieuwsproduct.

Volgens de onderzoekers wordt transparantie zo een vorm van media-educatie: het helpt het publiek te begrijpen dat het gebruik van AI de kwaliteit of waarheidsgetrouwheid van content niet per se aantast, zolang het verantwoord en ethisch gebeurt.

In het nieuwe tv-programma Scam Alert laten Ellie Lust en techjournalist Daniël Verlaan zien hoe cybercriminelen te werk gaan. In de eerste aflevering ontmoeten we een slachtoffer van datingfraude die dacht sjans te hebben met een Braziliaanse politieagente, een meisje dat via een nagebootste Ticketswap-website concertkaartjes kocht en een vrouw die duizenden euro’s betaalde aan oplichters die haar beleggingswinsten voorspiegelden. Ze vertrouwde de criminelen omdat Humberto Tan in een AD-artikel had gezegd dat het okee was. (Nieuwscheckers schreef vorig jaar over deze oplichterstruc.) Scam Alert is te zien op Videoland en elke woensdag om 20:30 bij RTL5.

• Rutger Bregman beschuldigt de BBC van censuur: volgens hem werd een uitspraak waarin hij Donald Trump de meest openlijk corrupte president in de Amerikaanse geschiedenis noemde, verwijderd uit zijn bijdrage aan The Reith Lectures. [NRC]

• Europa is al maanden in de ban van mysterieuze drones die overal op het continent verschijnen. Er heerst veel paniek en er is weinig bewijs, waardoor ook helikopters en vliegtuigen zijn aangezien voor drones. [Trouw] De onzekerheid over de drones is zowel middel als doel in deze hybride oorlog, aldus Thor Rydin van de Groene Amsterdammer.

• De Nijmeegse hersenonderzoekers René Aquarius en Kim Wever stuitten op grootschalige fraude in wetenschappelijke artikelen op hun vakgebied, vooral afkomstig uit China. [Volkskrant]

• Wetenschappers die in het verleden samenwerkten met “Iceman” Wim Hof hebben daar een nare bijsmaak aan overgehouden en distantiëren zich van hem, onder andere omdat hij de resultaten van hun onderzoek over hem overdreef. [Volkskrant]

• Thermografiepraktijken manoeuvreren om de wet heen door gebruik te maken van handig taalgebruik en door in te spelen op de angst voor mammografie om de methode, die geen borstkanker kan opsporen, toch als zodanig aan te bieden. [FTM]

• Streekomroep Twee organiseerde het Grootstedelijk Debat voor de Tweede Kamerverkiezingen, waarbij live werd gefactcheckt. Het experiment was een succes en krijgt waarschijnlijk een vervolg bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2026. [NLPO]

• Tim Hofman en Boos pasten een video aan waarin Hofman beweerde dat Feyenoord-supporters in een video de Hitlergroet brachten, terwijl het ging om een gebaar dat bij een supporterslied hoorde. [Voetbalzone]

• De NOS en Nieuwsuur hebben besloten om geen nieuwsberichten meer te plaatsen op X door gebrek aan bereik en moderatie. [NOS]

• Het aantal mensen dat is aangehouden omdat ze zich voordoen als agent om waardevolle spullen te stelen, is dit jaar verviervoudigd. [NU.nl]

• Een gepensioneerde Zwitserse vrouw is voor meer dan een ton opgelicht door een Nigeriaanse groep die zich voordeed als acteur Brad Pitt en ook al een eerder een Française op grote schaal nepte. [RTL Nieuws]

• Acht Europese landen hebben de campagne Snack or Scam uitgerold, waarbij influencers en een website jongeren moeten leren om nepnieuws over voeding te herkennen. [Foodlog]

• Amerikaanse studenten volgen het nieuws het liefst via nieuws-aggregators op platformen als TikTok, maar grijpen wel naar Google en traditionele media om achteraf te checken of het klopt wat ze hebben gehoord. [The Verge]

• Meta onderdrukte een intern onderzoek dat de slechte invloed van Facebook op mentale gezondheid aantoonde volgens stukken die zijn vrijgegeven bij een rechtszaak die Amerikaanse schooldistricten aanspanden tegen het bedrijf. [Reuters]

• De laatste weken komt er steeds meer informatie naar buiten over zedendelinquent Jeffrey Epstein, ook over zijn relatie met president Donald Trump. Volgers van de complottheorie QAnon zijn niet blij met de onthullingen. [New York Times]

• Een journalist van Suncoast Searchlight, een lokaal nieuwsmedium uit Florida, werd ontslagen nadat zij en drie collega’s een brief verstuurden naar de raad van bestuur over hun ontdekking dat de hoofdredacteur hun artikelen had bewerkt met AI. [NiemanLab]

• Nepafbeeldingen van ongelukken met AI-gegenereerde voertuigen en vliegtuigen komen online steeds vaker voor. [Politico]

• Rusland verspreidt desinformatie over praktijken van het Oekraïense leger en over de Russische positie in de oorlog om buitenlanders die willen vechten voor Oekraïene af te schrikken. [Maldita]