Vierkant naar de wereld kijken

De bezoekers verlieten de bioscoop zoals gewoonlijk. In het donker van de aftiteling struikelden ze over elkaars jassen, rinkelden ze met het nog niet gesmolten ijs in hun glazen. Na de zware deur wachtte het vertrouwde lamplicht, de gemiste berichten, de opgewekte bespiegelingen. Vergelijkingen met andere oorlogsfilms drongen zich op. Maar in de zaal was geen speelfilm achtergelaten. Zelfs geen docudrama. Aan die kleine twee uur was niets uitgeschreven, geënsceneerd, nagespeeld of zelfs maar gereconstrueerd geweest. Veel dialogen werden gevoerd door jongens die niet lang daarna de dood zouden vinden.

Geen acteurs dus. Maar wat waren ze dan wel? Die vraag hield de hoofdpersonen zelf ook bezig. ‘Wat als deze oorlog tot het einde van ons leven duurt?’ vroeg er een. Misschien moesten ze wel voorgoed door dit schemergebied blijven dolen. Tweeduizend meter tot een dorp dat niet meer bestaat, tweeduizend kilometer tot steden waar mensen nog gewoon naar de bioscoop gaan. Behoorden ze nog wel tot de echte wereld? De mannen van 2000 meters to Andriivka wilden geen personage zijn. Eén infanterist drukte de cameraman op het hart: maak geen held van mij, want ik heb nog niets gedaan.

In de Slavische mythologie (en de Nestorkroniek uit het 12^e eeuwse Kiev) wordt de Navj beschreven, een halfdodenrijk waar andere wetten gelden dan in het ondermaanse. De schemerzielen in deze overgangszone zijn onrustig omdat ze onaf zijn. De infanterist wilde niet dat er iets van hem werd gemaakt voordat hij dat op eigen kracht was geworden. Wat zou hem ervan hebben overtuigd, dat hij wel was afgerond? Die vlag die ze na veel bloedvergieten in een verdwenen dorp zouden planten? Haastig legden ze het beeld vast, wetende dat de geschiedenis sneller wordt overgeschreven dan ze is onthouden.

Beter dan de bioscoopgangers wisten de Oekraïense mannen dat wie het laatste woord krijgt, geschiedenis schrijft. Maar ook: beter dan de bioscoopgangers kenden ze de taal, het geloof en het verhaal van de vijand. Ze wisten hoe nauwkeurig die versie was vormgegeven en in de goedgelovige hoofden was gestampt. Nu joegen ze er kogels doorheen, om de geschiedenis in te halen.

Had iemand die hoofden twintig jaar geleden voorgesteld om Oekraïne binnen te vallen, dan hadden ze hem voor gek versleten. Ik herinner me hoe we voor de televisie zaten toen Jeltsin de macht overdroeg aan Poetin. Hoe we moesten lachen om die muis met zijn dunne haartjes, het dienstkloppertje dat je geen cent zou geven als je hem tegenkwam op straat. Ik herinner me hoe het lachen nog geen jaar later was verstomd, hoe het dienstkloppertje alom werd bewonderd, omdat hij zijn taalgebruik had aangepast aan de rol die hem was toebedacht. De bleekgeest was aan de Navj ontsnapt en vergreep zich aan de werkelijkheid. Alles wat nog niet zo lang geleden potsierlijk was gevonden, werd bloedernst. Toen ik in 2015 terugkeerde, lag de ophitsende lectuur over Amerika en Oekraïne niet meer in obscure kraampjes bij metrostations, maar in de belangrijkste boekhandel van Sint-Petersburg. Tien jaar was genoeg geweest om de Russen vierkant naar de wereld te laten kijken, in plaats van rond.

De twijfel werd stapsgewijs uit het leven weggenomen. De kijker had niets in de gaten: het nieuws werd immers onder de vertrouwde namen en op dezelfde kanalen uitgezonden. Maar daarachter waren de redacties gezuiverd, de lesstof gelijkgeschakeld. Na het journaal kwam het hoofd van Michail Leontjev in beeld, die in het programma Odnako (‘Echter’) uitlegde hoe het nieuws begrepen diende te worden. Later was zelfs dat niet meer nodig. Toen werden berichten zo nauwkeurig geselecteerd, uitvergroot of juist verzwegen, dat er nog maar een interpretatie mogelijk was.

Het Westen is op oorlogspad tegen Rusland, was de boodschap. Te beginnen bij de directe buurlanden. In 2015 twijfelde geen televisiekijkende Rus er meer aan of de Oekraïners hadden de MH-17 neergehaald. Het kwaad lag al bij die Westgrens op de loer. Voor wie naar de kerk ging, woonden daar de duivels, voor wie naar Sovjetfilms keek de fascisten. De Oekraïners kenden die films ook. Ze verstonden wat er in de hoofden in de andere loopgraven omging. En nu ze erop scherp stelden, konden ze alleen maar hopen dat ze nooit meer een gezicht zouden krijgen. Dat de geschiedenis ze zo eendimensionaal zou slaan als Duitse soldaten op het witte doek.

De vlag in Andriivka zou het fotomoment nauwelijks overleven; kort erop namen de Russen de kaalslag alweer in. De foto zelf was ook geen succes. De camera was beter dan die waarmee Chaldej in 1945 de Sovjetvlag op de Reichstag fotografeerde, maar het resultaat slechter, omdat het moment in Andriivka niet in scene was gezet. En omdat er geen gebouw meer overeind stond om de vlag aan op te hangen.

Maak geen held van me, zei de soldaat voor een halflege zaal. Zijn analoge bescheidenheid resoneert nauwelijks in een wereld die bezeten is van deugdpronken. Hoe langer deze oorlog duurt, zei zijn strijdmakker, des te minder het de mensen wat kan schelen. En zo geschiedde. Het was een kwestie van tijd of andere oorlogen zouden uitbreken. Tragedies die zich mooier laten verfilmen, conflicten die de zucht van het publiek naar polarisatie beter bevredigen. Blijf lopen, en vergeet uw jas niet.

Deze column verscheen ook in Hp/De Tijd