3 lessen na Kate Raworth's circus in Gent

Welkom in de Long Term Society nieuwsbrief. Analyses en reflecties over impact maken, systeemverandering en voorouderschap. Voor changemakers die weigeren te wanhopen. Wereldverbeteraars die met één been in de oude wereld staan en met het andere in een nieuwe. Don’t fall into despair, fall into community.

“Is er iemand die Moeder Aarde wil spelen?” vroeg Kate Raworth aan de zaal. “Iemand die de levende wereld door haar lichaam voelt stromen?”

De arm naast me ging zo snel omhoog dat ik er bijna een blauw oog aan overhield. Het was de arm van Barbara, mijn lief en partner bij Voelbaar. Zonder te weten wat er zou komen sprong ze van haar stoel. Enkele ogenblikken later stond ze naast Kate Raworth op het podium, uitgedost als Moeder Aarde. Het was prachtig. Ze was zo mooi. En het zei eigenlijk alles over de avond.

Woensdagavond, VierNulVier in Gent. We waren met het Voelbaar-team; Sarah, Lenja, Barbara en ik. Want ja, Kate Raworth was er, de Britse econome achter de Donut Economie. Een van de meest invloedrijke economische theorieën van het voorbije decennium. Ze gaf deze keer geen lezing over haar economisch model. Het zou een circus worden: “Doughnut Economic Circus: Battle for the Biosphere: Nature versus Finance”.

Ze opende de avond met een kleine maar veelzeggende correctie: “This is not a circ-me, it’s a circ-us.'“ En daarbij een oproep om mee te helpen de voorstelling waar te maken. En zo belandde Barbara, naast de wereldberoemde econome, op het podium.

Ik ging naar huis met vlinders in de buik en drie interessante learnings.

1. Beelden zijn geen versiering. Ze zijn de kamer. We leven in de metaforen die we gebruiken.

2. Vreugde is geen beloning. Het is de inhoud.

3. We hebben de capaciteiten al. We moeten ze durven gebruiken.

En een avond om nooit te vergeten. Zeker als mijn vriendin Moeder Aarde mag belichamen.

Het is een vreemd besef dat de wereld eigenlijk geen kleuren heeft. Ik bedoel dit niet metaforisch. Het is neurobiologie. Wat buiten ons bestaat zijn golflengten van elektromagnetisch licht. Rood, geel, groen bestaan nergens in de buitenwereld. Ze ontstaan uitsluitend in het brein van iemand die golflengten waarneemt. Verwijder ons brein, en de wereld wordt kleurloos. Het is bijna onmogelijk om te geloven.

Hetzelfde geldt voor onze economie. Het is bijna onmogelijk te geloven dat we een andere economie kunnen ontwerpen of uitvinden. Bij elke talk of in elk boek over economie, vooruitgang of groei zie je dan ook dezelfde beelden: die van een curve die ineens de hoogte inschiet. Het beeld van exponential growth, de hockeysticks van succes weergeven.

Daarom besloot Kate Raworth haar economische model over te brengen in een andere tekening. Een eenvoudige vorm, die iedereen direct begrijpt en waar je makkelijk van houdt: een donut.

En het blijft niet bij de donut. Tijdens de voorstelling gebruikte ze enkele andere handige beelden om complexe zaken voor te stellen. Biodiversiteitsverlies werd een zaal die dierengeluiden na deed. Het was eerst leuk om gekke dierengeluiden te maken. En dan ineens verdrietig, toen ze vroeg 73% stiller te doen.

Kate Raworth gaat intentioneel met beelden en beeldtaal om. En daarmee herinnert ze ons wat George Lakoff ons in 1980 al leerden in hun boek Metaphors We Live By. Namelijk dat metaforen geen literaire ornamenten zijn maar de basisstructuur van ons denken. We denken niet eerst abstract en drukken dat dan uit in beelden — we denken in beelden. Wie de beeldtaal controleert, controleert het denken.

Dat is ook waarom de groeicurve zo hardnekkig is. Niet omdat economen het zo vaak propageren, maar omdat het beeld zo diep ingesleten zit dat we het niet meer als een verbeelding zien. Het voelt als de werkelijkheid. De hockeystick van exponentiële groei is voor de meeste mensen geen metafoor; het is gewoon hoe economie werkt. Punt.

De donut is er om die overtuiging te vervangen. Beelden maken verandering voelbaar.

Ik heb nog niet uitgelegd waar de Donut Economie voor staat. En ik ga het ook niet doen. Je kan het op wikipedia vinden of in haar boek lezen. En ook de voorstelling ging niet al te diep in op de verschillende aspecten van de Donut Economie.

De avond was vooral leuk, verrassend, ontroerend, verbindend. En toch hoorde ik achteraf aan de bar een ondertoon van teleurstelling. “Ik had meer inhoud verwacht” was een reactie die ik meer dan eens hoorde. Voorzichtig gezegd, met respect voor de auteur. Maar de teleurstelling was er.

Die teleurstelling zegt evenveel over ons als over de avond. We zijn het afgeleerd om joyful te zijn. Alsof vreugde iets is dat we moeten verdienen. De beloning na de serieuze inhoud. Het dessert na de maaltijd. Spelen mag pas als alles al gezegd is. En als vreugde de inhoud zelf wordt, weten we ons geen houding te geven.

Er schuilt iets structureel in deze reflex. Systemen die verandering willen tegenhouden hebben er baat bij dat de mensen die verandering nastreven zich ernstig, gehaast en uitgeput voelen.

De activiste en schrijfster Adrienne Maree Brown stelt in Pleasure Activism dat authentiek plezier een maatstaf is voor bevrijding. Kortom; een beweging die niet weet hoe ze vreugde organiseert, trekt zichzelf leeg. "Hoe houd je het vol?" is een vraag die ik steeds vaker hoor in de wereld van duurzaamheid en sociale impact. Het antwoord dat Kate die avond gaf was niet verbaal. Het was het spel zelf.

Vreugde is geen beloning. Het is de inhoud zelf. De toekomsten die we elkaar en onze kinderen toewensen, zijn vol verbinding, spel en schoonheid. Waarom zou de weg ernaartoe er dan anders uitzien? Een beweging die vecht voor een leefbare wereld maar zichzelf het leven niet gunt, zal vroeg of laat stilvallen.

Barbara was niet de enige bezoeker op het podium. Doorheen de avond nodigde Kate willekeurige mensen uit de zaal uit op de scène. Tom, de oprichter van Flordi in Gent, gaf een overtuigende vertolking van Finance. Lenja sprong het podium op toen Kate vroeg of iemand angst kon belichamen. En Sarah las een stuk tekst van Martin Luther King voor.

Geen van deze circus-acteurs was voorbereid. Niemand wist wat er ging komen. Ze beslisten ter plekke, improviseerden zich erdoorheen, en het werkte. Keer op keer.

Na de voorstelling dook ik de in de wetenschap van improvisatie. Neurowetenschappers die improvisatie bestuderen bij muzikanten zien iets opmerkelijks aan de hersenen. Blijkt dat improviseren twee dingen doet: het deel van de hersenen dat zelfmonitoring en bewuste controle reguleert — de innerlijke criticus — gaat offline. Tegelijk wordt het deel dat zelfexpressie en handelen aanstuurt actiever. Improvisatie is een manier om het oordeel te omzeilen. Wat in de plaats komt is agency en handelingsperspectief.

Dat was ook de kernboodschap die Kate Raworth meegaf aan het einde van deze voorstelling. We weten niet wat er op ons af komt, maar we weten wel dat we alle capaciteiten hebben om ermee om te gaan. Alle nodige competenties zitten hier vanavond in deze zaal.

Wacht niet op de juiste omstandigheden, de juiste kennis, de juiste leider. De capaciteiten zijn er. De beelden zijn er. De vreugde is er. De enige vraag is wie zijn arm omhoog steekt.

Sarah had vooraf niet geloofd dat ze een tekst zou voorlezen. Lenja wist niet dat ze angst zou uitbeelden. En Barbara had vooraf nooit gedacht dat ze Moeder Aarde zou spelen. Maar ze staken hun arm omhoog. En het was perfect.

I love you, mother nature.

Fredo