'Onze man bij de Vijand' kijk je niet als je de 'etnische Rus' wil horen spreken

Ja. Jahaaa. Ja ja ja, ook ik keek naar de documentaireserie Onze Man bij de Vijand (videoland, 2026). En ik vroeg me al na minuut een af wat te doen. Want, wat ik al vreesde bij het zien van de promo-trailers, bleek waar te zijn: dit werk is (helaas) niet veel meer dan een perfect propagandadoorgeefluik (zie de post die ik maakte op Instagram) voor Rusland.

Vier afleveringen lang zag ik wat ik vreesde: Rusland in een redelijk goed daglicht en Rusland in misselijkmakende propaganda-topvorm. De propaganda is enorm licht, jolig, theatraal (een bruiloft waar iedereen direct oorlogsverhalen vertelt, really?), vriendschappelijk, intermenselijk, neerbuigend en als human interest gebracht. Door elke scène lekt een oceaan aan propaganda die de Nederlandse kijker minimaal twaalf jaar terug de tijd in katapulteert. Daar gaan we, dacht ik, terug naar de tijd waarin mensen Oekraïne amper konden aanwijzen op de kaart, net wisten waar Kyiv lag (in de serie geschreven als ‘Kiev’ - Russische spelling), geen idee hadden wat de Donbas was, het hadden over conflict, burgeroorlog, corruptie, broedernaties, een verwarrende politieke situatie, achtergesteldheid van Oekraïners die nog niet eens een iPhone zouden bezitten, een zogenaamde taalstrijd en wie nou er nou recht had op de Krim. 12 jaar geleden was er de perfecte voedingsbodem voor het zaaien van al dit soort verwarring: Rusland verspreidde dit online en offline - zoals het al langer deed. Scheve narratieven over Oekraïne, het land waar praktisch niemand iets over wist, kregen ruim baan. Er was in het Westen immers geen collectief geheugen over dit soevereine land: post-Sovjet? Dat is Rusland. En de rest? Geen idee.

Terwijl twee weken terug huizen van familieleden uit Odesa werden geraakt door raketten - ramen liggen eruit en meubilair en dierbare spullen zijn kapot - was Thomas Erdbrink (‘ik begrijp geen Russisch’ - openingsshot aflevering 1) gezellig op de radio en televisie aan het kletsen over luisteren naar de ‘Etnische Rus’ (spoiler-alert, er komen enorm veel onderdrukte minderheden aan het woord, wiens land ooit door Rusland is gekoloniseerd en van wie de bevolking veelvuldig aan het front aanwezig is en geregeld langer moet meedraaien dan etnische Russen) en niet al te kritische vragen stellen aan zijn subjecten: ‘ik ben er niet om ze van mening te doen veranderen.’

Echt, graaf het graf van bijna mijn hele adolescente leven besteden aan mensen meer leren over de cultuur en historie van Oekraïne maar, dacht ik tijdens het kijken. Leg me te rusten, ik geef het op, hier kan ik niet tegenop. Ik heb nu eenmaal niet zoveel clout als Erdbrink.

Anyway, Erdbrink praatte nog wat door. Oekraïense gevangenen werden uitgeruild, er landde een bom op Unesco erfgoed in Lviv, raketten raakten slaaptreinen vol burgerpassagiers, het paas-staakt-het-vuren werd bijna direct geschonden, moorden gingen door, ontvoeringen van Oekraïense kinderen ook en het martelen van Oekraïense soldaten stopte ook niet. Terwijl Erdbrink aanschoof bij nog meer programma’s en de interviewers halfbakken tegenwierpen dat ‘de Russen toch wel wat rare dingen zeiden’, komt ‘de normale Rus’ langzaam overal terug: op ‘s werelds grootste kunstbiennale (Venetië), bij de Paralympische spelen - oorlogsveteranen in de selectie included - en op afterparties van Charlie XCX.

Zo’n comeback wordt onder meer mogelijk dankzij (of via, wat je wil) een gerenommeerd journalist met groot aanzien, die - in tegenstelling tot ALLE andere buitenlandse journalisten, zoals Steve Rosenberg van de BBC, die laat zien hoe het is om in Rusland te werken - ongehinderd zijn gang kan gaan in Rusland, dankzij de ‘hulp’ van het Russisch ministerie! (Ik roep: let op!) Want, ja hoor: Onze Man bij de Vijand mag ‘gewoon overal heen’. Behalve naar het Rode Plein, legt hij jolig uit in de eerste aflevering, hihi - maar goed, wat ga je daar vinden? Gevangenissen waar Oekraïense soldaten via een buis in hun anus worden verkracht met prikkeldraad?

Нет (ter verduidelijking, hier staat nee in het Russisch).

Alleen het mausoleum van Lenin is daar, de gebalsemde historie van een leider die er geen probleem mee had om mensen uit te hongeren om zijn leger te voeden. En zo trekt Erdbrink dus - met een crew die ondermeer bestaat uit televisiemakers die voor het Russische propagandanetwerk RT werk(t)en, en op de een of andere manier ook alleen maar RT-fragmenten gebruiken om hun ontmoetingen nog wat te onderbouwen - door dit enorm grote land.

En hij gaat naar door Rusland bezet Oekraïens gebied natuurlijk, mega-exclusieve content. Andere journalisten, NGO’s, watchdogs en hulporganisaties zijn daar niet meer welkom. Maar deze man wel, deze man bij de vijand. Waarom? Omdat hij zegt: nu even weg met die Oekraïense oorlogsbril, op met de roze Russische façade-glazen. En met die bril op, mag je natuurlijk gezellig overal naartoe. Класс, oftewel: super!

[hieronder volgt een videofragment uit de documentaire INTERCEPTED. Triggerwarning: het gaat o.a. over verkr*chting van Oekraïense soldaten.]

Misschien denk je: Lisa waarom kijk je dan als je er zo boos van wordt? Kijk je om even lekker te kunnen zeiken? Nou, nee. Dit is nu eenmaal mijn werk. Ik kijk al jaren (zo’n 14, in tegenstelling tot m’n komrad Thomas) naar allerlei documentaires uit en over Rusland, ik lees werk over en uit Rusland. Anders kan ik niet ‘tegenkijken’ of ‘tegenlezen’. Als ik dat niet doe, kan ik ook geen genuanceerd verhaal vertellen.

(sidenote: och, wat gaat Nederland toch altijd lekker op nuance, daarom doet zo’n serie het ook zo goed, de human-interest-maar-hoe-gaat-het-met-de-Russen-dan-lube glijdt zo je schoot in, hop, met grote druipende bergen propaganda-residu erbij)

En nee, don’t come @ me met het ‘russisch perspectief’. Dat perspectief is er, het is er altijd geweest, en als je een beetje je best doet op het internet, vind je dat perspectief via via en met een omweg nog steeds. Het wordt je alleen niet gegeven op een gouden presenteerblaadje.

Ik besloot de serie van Erdbrink dus te kijken om te zien hoe groot de damage is die ik aan voelde komen. En nadat ik dat had gedaan besloot ik iets te doen: iets tegen schrijven. Dat schrijven is nu aan de gang, en dat doe ik dank God niet alleen, maar samen met Franka Hummels, journalist en Belarus-kenner. We schrijven niet tegen Erdbrink of de serie, dat heeft geen zin, en is ook flauw, en veel te kort door de bocht. Dat deze serie zo veel ruimte krijgt heeft echter wel met meerdere dingen te maken: we moeten echt beter leren kijken naar propaganda, want, sorry, dat kunnen we niet goed, dat is ook niet raar, want we zijn niet enorm ingevoerd in wat zich de afgelopen eeuw allemaal uitrolde aan propagandatechnieken ten oosten van de Elbe. En we moeten meer leren over de regio rondom Rusland, die nog steeds enorm het onderspit delft als het gaat over geschiedkundige en culturele kennis kennis. Over die dingen schrijven Franka en ik. Want, het is slim om ook eens de ‘regio’-bril op te zetten. Of je meer in te lezen in imperialistische geschiedenis. En ook raadzaam om Russische retoriek (toch een beetje verheerlijkt of vergoelijkt door het Westen) wat beter uit te pluizen en te zien voor wat het is.

Ik heb de afgelopen 4 jaar al stapels aantekeningen gemaakt rondom deze thema’s, en ben nu dus extra aan het tegenkijken, -lezen en -luisteren. De lijst is lang, die doe ik je voorlopig nog niet aan, maar een van de dingen die ik bekeek wil ik voor je uitlichten: de Oekraïense documentaire INTERCEPTED.

INTERCEPTED vermengt documentaire beelden van door Rusland aangevallen Oekraïense gebieden met telefoongesprekken tussen Russische soldaten en hun vrienden en familie. Deze gesprekken zijn opgevangen door de Oekraïense geheime dienst. Al deze gesprekken zijn (in tegenstelling tot de wel heel erg toevallig gevonden gesprekspartners van Erdbrink) allemaal echt. En als alles echt is, brokkelt de boel al snel af.

[fragment uit INTERCEPTED]

Echt en onecht, waarachtig of theater, realistisch of façade, dat zijn hele belangrijke verschillen als je het op dit moment over het ‘ware gezicht’ van Rusland wil hebben. Daarom noteer ik hieronder een aantal (dit is lang niet alles, helaas) uiterst onhandige, gevaarlijke dingen, die ik zag tijdens het kijken van Onze Man bij de Vijand. Ik zal ze afwisselen met screenshots en fragmenten uit de documentaire INTERCEPTED.

Hoe ‘echt’ zijn de mensen die Thomas Erdbrink in deze serie ontmoet?
Niet zo ‘echt’, vrees ik (sorry). De ontmoetingen zijn te toevallig qua hoe ze Russische propaganda in de hand werken. Bijvoorbeeld: een veteraan uit de eerste aflevering is een zogenaamde Oekraïner uit Odesa (in deze Oekraïense stad wordt veel Russisch gesproken, dat weet ik omdat mijn familie daar deels vandaan komt en die taal spreekt, en omdat ik daar enkele keren ben geweest) die vertelt hoe hij al 12 jaar (lees: sinds de annexatie van de Krim en de opstartende oorlog in de Donbas) niet meer met zijn familie spreekt. Hij is voor de oorlog van Rusland tegen Oekraïne. Een zeer makkelijk ‘gelukje’ dus: 1) hij spreekt Russisch, iets wat toevallig in zowel Rusland als Odesa kan, waardoor je je af kan vragen of hij überhaupt uit Odesa komt; 2) een dubbelgelukje voor Erdbrink (en de Russische propagandamachine): dit is hét lievelingsverhaal van de West-Europeaan, die altijd maar door blijft zagen over het broederschap van Rusland en Oekraïne, want, och, och, wat is het toch een ingewikkeld verhaal van die twee landen en of ze nu wel of niet ooit bij elkaar hoorden (note aan de lezer: geschiedkundig niet, democratisch gezien niet, dit is een illegale bezetting, klaar uit) en zie je wel, deze man bevestigt dat gigantische ‘broederlijke’ dilemma en is ook nog eens gewond geraakt in deze strijd - een strijd waar Erdbrink steeds een ‘gelijke’ van maakt, alsof beide landen deze oorlog begonnen zijn.

Als klap op de propagandistische vuurpijl wandelen Erdbrink en de veteraan nog even langs de muur waar gedenkstenen voor heldensteden uit de voormalige Sovjet-unie staan. Deze heldenstad-stenen stammen uit de tijd na de Tweede Wereldoorlog. Tussen de stenen staat ook Odessa, de Oekraïense stad die zowel door Catharina de Grote als door de Sovjets onderdeel werd gemaakt van een imperialistisch gedreven rijk - en waar toevallig ook veel gevochten werd in de tweede wereldoorlog.

[fragment uit Onze man bij de Vijand]

Over die Tweede Wereldoorlog zei Erdbrink aan een talkshowtafel doodleuk dat daar miljoenen Russen in gestorven zijn. Hij vergat daarbij voor het gemak (ontbrekende regiokennis?) alle andere bevolkingsgroepen te noemen, die toen onderdeel waren van de Sovjet-Unie, waaronder Oekraïners. Daarvan stierven er zeker 8 miljoen. Om over inwoners van Belarus nog maar niet te spreken. Hierover werd gelukkig wel de fantastische film Come and See gemaakt. En je kan natuurlijk vanalles lezen in de boeken van Svetlana Alexijevitsj.

[fragment uit INTERCEPTED]

Meer onderzoeken over geld en soldaten onder contract uit arme gebieden van Rusland:
1) een stuk dat aan de hand van inkomens onderzoek deed
2) een artikel over ‘ethnic stacking’ en meer

Dit zijn maar enkele voorbeelden die ik uit de documentaire viste. Er zijn er echt teveel om op te noemen.

Wat je mee kan nemen: in de serie worden dus vele valse waarheden verkondigd door ‘normale mensen’ zoals jij en ik. Als je, zoals ik, echter Oekraïense familie hebt en de geschiedenis van onderdrukking, geheime diensten, een neppe werkelijkheid en propaganda kent, vraag je je al gauw af: zijn deze mensen echt? Mijn Roemeense partner kreeg meteen jeuk van wat ze zag. Zij zat in haar kinderjaren middenin een wereld als deze: een façade waarachter vanalles afbrokkelt. Maar over wat afbrokkelt werd niet gesproken, want dan verdween je. En aan de buitenlandse journalist of bezoekend diplomaat werd een prachtig beeld geschetst: een glimmend land (soms waren er onder bewind van Ceausescu hele marktkramen vol nep groente en fruit dat geschilderd was, om maar prachtig te lijken voor een bezoekend staatshoofd), of een burger waarmee je medelijden kon hebben. Maar goed, ik dwaal af.

Let op: elke valse waarheid die doorgegeven wordt, is een gigantische meepakker voor Rusland, dat maar al te graag verwarring zaait. Verwarring is meer waard dan de feiten die je (ik en enkele collega’s, red.) er tegenaan moet gooien, want dat is eindeloos veel werk, dat is dweilen met de kraan open. De discussie die we nu al weken voeren over deze serie neemt tijd weg van waar we het echt over moeten hebben: er woedt een oorlog, mensen worden op dagelijkse basis gedood en gebied onrechtmatig geannexeerd. Laten we, als dat stopt en gebieden worden teruggegeven, ZEKER over de situatie van de burgerbevolking in Rusland spreken. Met echte journalisten, die de juiste vragen stellen.

Dan: zitten er ook echte feitelijke fouten in de documentaire? Ja. Meerdere. Dit was mijn nummer 1: ‘Stalin vermoordde medestanders.’ Dit zegt Erdbrink in een voice-over. Stalin vermoordde echter miljoenen mensen, miljoenen, lees voor de lol eens Goelag Archipel. Het is erg gevaarlijk om niet streng en accuraat te zijn met deze informatie.

Een van de executielijsten ondertekend door Stalin, hierop stonden 364 mensen. Op nummer 12 zie je schrijver Isaac Babel staan.

Daarnaast is de focus op wapens en oorlog enorm, zelfs al voelt het niet zo: wapens en militaire tendens worden namelijk gepresenteerd alsof oorlog gelijk lijkt te staan aan leven in de Russische maatschappij - iets wat de natie maar al te graag wil en waar het al decennia op hamert. Al in aflevering 1 spreekt een tiener (minderjarige, moet je die willen aanspreken?) over zijn ‘military boots’. Jonge jongens (ook minderjarig) in Kaliningrad worden klaargestoomd om te vechten als het moment daar is. En een jong jongetje, ècht veel te jong, toont hoe je een kalasjnikov in elkaar zet. Alsof het de normaalste zaak van de wereld is. Rusland, voor altijd de militaire macht.

Er is nog veel veel veel veel veeeeeel meer te zeggen, maar als allerlaatst wil ik het hebben over hoe deze serie ook de vrouw vernedert, door haar soms terug te werpen op het stereotype dat alle Russische vrouwen sekswerkers zijn. Zo wordt een propagandavlogger niet gepresenteerd door eerst haar gezicht te filmen, maar begint het openingsshot van haar segment bij haar benen in zwarte laarzen. En bij een bezoek aan een spa in Moskou, wordt Erdbrink een wel erg vreemd voorstel gedaan (een voorstel dat de tolk via een oortje vertaalt aan Erdbrink - de tolk die overigens sommige vragen gewoon anders vertaalde, maar ja hè YOLO).

Schuift de eindregie (of de ministeriële begeleiding) Erdbrink hier Westers seksisme en stereotypering in de schoenen? Ja.

Is deze serie nou de moeite waard?
Als je een propaganda-bingokaart maakt en wil zien hoe mensen worden ingezet als human-interest-propaganda-tool, dan zeg ik: ja. Kijk het, train jezelf. Doe het. Er is VEEL MEER te ontdekken, stuur me al je vondsten!

En anders? Dan raad ik je vooral aan om gewoon de documentaire INTERCEPTED (hier, gratis) te kijken. Waarom? Omdat het geen prettige kijkervaring is: je hoort racisme, haat, verachting, vergoelijking van de moord op onschuldige burgers en het idee dat Oekraïne Rusland toebehoort. Wat je echter ook hoort in de telefoongesprekken is die nuance waar Erdbrink zo naarstig naar op zoek is in Onze man bij de vijand: je hoort de normale Rus. In deze documentaire spreken ‘normale’ Russen elkaar tegen. Ze hekelen hun politiek, de oorlog en hun land zoals het nu is. Hier wordt de hele mens gepresenteerd, de hele Rus, duidelijk hoorbaar tegen het vernietigende decor van de oorlog die hun eigen land (de leiders die niets om hen geven) onrechtmatig begonnen is.

In tegenstelling tot Onze man bij de vijand doet INTERCEPTED ook nog iets anders: het maakt je ongemakkelijk. Kijken naar deze documentaire doet pijn, waar Onze man dit ongemak weghaalt. Er is geen wrijving. Er is geen schaamte voor ons kijkers. En daar laveert propaganda bij, bij het weghalen van schaamte en verantwoordelijkheid. Zoals Peter Pomerantsev, schrijver van This is not propaganda en Nothing is true and everything is possible vertelt in een interview met The Kyiv Independent: "Propaganda can take away the burden of responsibility, for people who are against the war in Russia, for example: ‘it was not our fault.’ Or, a slogan that was used a lot: ‘we had no choice but to do this. .. we are such victims.’ Or ‘We were put up to this.’”

Ook het programma Onze man neemt deze burden of responsibility weg. Het is gemaks-TV, waarvan maker, team en kijker kunnen zeggen: ‘We were put up to this. We had no choice.’

Ik heb nog 10.000 gedachten hierover (oke, misschien 87), maar dit was het voor nu.
Kussies, doei en bedankt.