KHÔNG CÓ QUYẾT ĐỊNH NÀO LÀ "ĐÚNG"

“Em quyết định vậy có đúng không thầy?/Em nên quyết định thế nào?”

Những câu hỏi dạng này tôi gặp rất thường xuyên khi làm tham vấn hay tư vấn, dù là cho các bạn học sinh hay người lớn, dù trong bối cảnh công việc, phát triển bản thân, quan hệ lứa đôi hay làm cha mẹ.

Người hỏi thường nhìn tôi với ánh mắt chờ đợi, như thể ở đâu đó có sẵn một đáp án, và người ngồi trước mặt họ, nếu là một chuyên gia giỏi, sẽ chỉ ra được. Tôi hiểu nỗi khao khát ấy, vì chính tôi cũng chưa thoát hẳn nó. Trước những ngã rẽ của riêng mình, tôi vẫn có lúc bắt gặp bản thân đang chờ một dấu hiệu nào đó hoặc ai đó xác nhận giùm.

Mà càng sống, làm việc và chiêm nghiệm, tôi càng nghiêng về một điều nghe có vẻ khá “tuyệt vọng”: Quyết định đúng không nằm sẵn ở đâu cả.

Chúng ta hay hình dung việc ra quyết định giống một bài kiểm tra trắc nghiệm: Các phương án bày ra, trong đó có một phương án đúng, và nhiệm vụ của mình là phân tích, loại trừ cho ra nó. Nên mình lập bảng ưu nhược điểm, hỏi ý người này người kia, tạm hoãn quyết định để thu thập thêm dữ kiện. Những việc đó không vô ích. Nhưng tôi cho rằng chúng chưa bao hàm hai điều thật sự làm nên chất lượng của một quyết định.

Điều thứ nhất là trạng thái tâm-thể của chính mình vào thời khắc quyết định. Có hai thứ âm thầm phá hủy trạng thái ấy: Một là sự câu thúc từ bên ngoài: Sợ người ta nghĩ gì, sợ mất thể diện, sợ làm ai đó thất vọng; Hai là sự cưỡng ép từ bên trong: Buồn quá chịu không nổi nên phải làm gì đó, giận quá chịu không nổi nên phải buông lời cay đắng... Khi một trong hai thứ ấy đang “cầm lái”, cái mình gọi là quyết định thực chất chỉ là phản ứng, cho dù bảng phân tích thiệt hơn có chỉn chu đến đâu.

Bạn có thể tự kiểm chứng điều này trên thân thể mình: Trước một quyết định bị thôi thúc dồn ép, ngực thường thắt lại, hàm căng cứng, hơi thở nông và gấp, cơ thể chỉ muốn “quyết” để thoát khỏi trạng thái khó chịu này trước khi lý trí kịp họp bàn. Trạng thái đủ an định để quyết định thì khác hẳn: Cơ bắp thả lỏng, hơi thở thong thả, và mọi cảm giác, kể cả buồn hay giận, vẫn hiện diện rõ ràng nhưng không có sức thúc ép quá lớn. Cũng xin đừng nhầm sự trơ lì với bình an. Khi mình “không còn cảm thấy gì nữa” trước một chuyện hệ trọng, thường là hệ thần kinh đang quá tải và tự gây tê, chứ chưa phải mình đã tĩnh tại.

Tự do, theo tôi, không phải là dập tắt mọi thôi thúc khởi lên trong mình. Tự do là dù thôi thúc có khởi lên, nhưng mình vẫn còn toàn quyền lựa chọn điều khôn ngoan và thích ứng hơn ở thời khắc đó. Khoảng cách giữa “chịu không nổi nên phải làm” và “lựa chọn làm, và chịu được” chính là khoảng cách giữa một phản ứng vô minh và một quyết định tỉnh thức.

Điều thứ hai nằm ở phía sau quyết định: Tinh thần mình mang theo khi thực hiện quyết định. Khi đã có quyết định, ta thực hiện theo cách không bám chấp vào lựa chọn như một bản án, mà cởi mở, linh hoạt ứng biến, và kiên định chừng nào còn thấy nó đúng. Một lựa chọn dù hợp lý đến đâu, nếu mình không đi tới hết con đường của nó, rồi cũng thành lựa chọn sai. Còn nếu đi giữa đường mà nhận ra mình đã sai thì sao? Thì dám thay đổi, chịu lỗ một đoạn, đó cũng là một quyết định.

Ra một quyết định, xét cho cùng, là sẵn sàng đón nhận toàn bộ kết quả, hệ quả và hậu quả mà nó mang lại. Chúng ta loay hoay cân đong thiệt hơn phần nhiều vì sợ những hậu quả ấy; mà cân đong giỏi đến đâu, cuối cùng mình vẫn phải sống cùng chúng. Chẳng có quyết định nào hoàn toàn tốt hay hoàn toàn xấu, cũng chẳng có quyết định nào vĩnh viễn đúng hay vĩnh viễn sai. Chỉ có những quyết định được mình làm cho trở nên đúng, bằng tâm thái lúc chọn và tinh thần lúc thực thi.

Tôi chợt nhớ đến Sartre với phát biểu: “Con người bị kết án phải tự do!”.

Tự do ở đây có nghĩa là không một nền đạo đức sẵn có nào chỉ được cho ta lựa chọn tốt nhất, và cũng không phân tích hay lý luận nào bảo đảm từ đầu rằng lựa chọn của ta là đúng. Nghe qua thì nghiệt ngã, mà ngẫm lại, đó có khi là một sự giải phóng: Nếu đáp án đúng không chờ sẵn ở đâu đó, mình được phép thôi đi tìm nó, để bắt đầu tập làm tác giả cho lựa chọn của mình. Có lẽ nỗi khổ lớn nhất trước các ngã rẽ là mình thầm mong có một người thầy, một quy tắc, hay giờ đây là một mô hình trí năng nhân tạo, gánh giùm mình cái trách nhiệm được tự do ấy.

Nếu không đi tìm đáp án, điều mình có thể chuẩn bị cho những quyết định lớn của đời mình hóa ra lại rất nhỏ: Chăm sóc trạng thái thân tâm mỗi ngày; Vài phút thở điều hoà, đặt bàn tay ấm lên xoa dịu những vùng đang căng tức trên cơ thể; Hay cho tay chân được rung lắc để rũ bỏ dồn nén như rũ nước sau cơn mưa…

Tôi hay hình dung thân tâm mình như một ô cửa sổ: Mình nhìn mọi chuyện đời mình qua nó. Khi ô cửa sạch trong, mọi vật hiện ra như chính nó, mưa gió hay nắng ấm đều có vẻ đẹp riêng. Khi ô cửa mờ bụi, nhìn đâu mình cũng thấy bẩn. Chăm sóc thân-tâm mình chính là lau cửa sổ mỗi ngày, để đến lúc ra quyết định, mình được quyết định từ một tâm thái trong trẻo và hệ thần kinh an định. Sự sáng suốt sinh ra từ đó, chứ không phải từ một bảng phân tích ưu nhược điểm.

Vậy, bạn có đang chờ ai đó xác nhận mình quyết định đúng, hay đang chuẩn bị chính mình để làm cho nó trở nên đúng?

Lương Dũng Nhân, M.Ed, PCC.