#31 Het droge jaar waarin de scheuren drinken

De aarde onder de Nero d’Avola-stokken scheurt als oud leer dat te lang in de zon heeft gelegen. Ik hurk neer tussen de rijen op een helling bij Contessa Entellina, en steek mijn vinger in een barst die breed genoeg is om een wijnglas in te laten zakken. Geen vocht, nergens, tot waar mijn arm reikt. De boer naast me, Salvatore, lacht zonder vreugde: “Zeven meter,” zegt hij, “misschien meer, dit jaar.” Zeven meter is de diepte waarop zijn wortels naar water zoeken, ver voorbij elke laag waar iemand nog vocht zou durven vermoeden. Het is een getal dat je niet zomaar loslaat.

Wetenschappers hebben het al in de jaren zeventig gemeten, in de kiezelbodems van Bordeaux: wijnstokwortels op zes meter diepte, soms meer, afhankelijk van wat de aarde toelaat. Bij oude stokken, ouder dan vijfendertig jaar, is dat wortelstelsel uitgebreider en dieper dan bij jonge aanplant, en precies dat maakt het verschil tussen een wijnstok die het einde van de zomer haalt en een die verwelkt. Wijnbouwers noemen het onderscheid tussen “shallow” en “deep uptake”. Een stok met ondiepe wortels voelt elke droge week als een dreiging. Een stok die diep zit, blijft nog weken later drinken uit reserves die niemand anders bereikt. Salvatore’s stokken behoren tot de tweede soort, en dat is geen toeval: hij heeft ze daar dertig jaar geleden geplant, wetend dat de grond hier ooit karig zou worden.

Maar dieper wortelen is geen garantie op een gelukkige afloop. Er bestaat een fase waarin waterschaarste een wijn beter maakt: de rank stopt met groeien, alle suiker die de plant nog aanmaakt gaat rechtstreeks naar de druif, en de smaken verdichten zich tot iets geconcentreerds, iets wat blijft hangen op de tong. Voorbij die fase kantelt het. Dan verhindert de droogte de fotosynthese zelf, valt de rijping stil, en verwelkt de plant van onderaf, de bladeren geel en hangend, de druiven blauwig en klein. Het verschil tussen die twee fases is een kwestie van dagen, misschien van centimeters wortel. Sicilië, met een neerslagtekort van vijfentwintig procent in de voorbije jaren, balanceert voortdurend op die rand, en de oogst van Donnafugata begon dit jaar twee weken vroeger dan gewoonlijk, simpelweg omdat er niets meer te wachten was.

Ik denk aan een glas Palomino Fino dat ik ooit dronk in een bodega bij Jerez, en aan hoe de wijnmaker me uitlegde dat dezelfde druif, geplant honderd kilometer verderop in Montilla-Moriles, een volledig andere wijn oplevert. Kalkbodem geeft elegantie, klei geeft gewicht, en droogte geeft iets dat geen van beide bodems alleen kan geven: concentratie die niet uit vruchtbaarheid komt, maar uit het gebrek eraan. Spanje verwacht dit jaar een van de kortste oogsten uit zijn geschiedenis, en toch spreken de coöperaties over uitzonderlijke kwaliteit. Klein van omvang, groot van smaak. Het is een zin die ik eerder cynisch zou hebben gevonden, tot ik besefte dat hij letterlijk klopt.

In Australië is dat verhaal al ouder en harder. Daar zag men ooit de nationale oogst met twaalf procent dalen door aanhoudende droogte, en in sommige wijngaarden zakte de opbrengst tot minder dan een kwart van wat ooit normaal was. De wijnmakers die ik erover las, klaagden niet zozeer over de kwaliteit van wat overbleef, wel over de hoeveelheid. Minder wijn, maar wijn die niemand vergeet. Het is een patroon dat zich herhaalt van Andalusië tot de Barossa Valley tot de hellingen van de Etna: waar het water verdwijnt, verdwijnt ook de middelmaat. Wat overblijft is geconcentreerder, intenser, soms moeilijker te drinken, alsof de wijn zelf ongeduldig is geworden met beleefdheid.

Er is een beeld dat ik telkens weer voor me zie wanneer ik aan die verschroeide Siciliaanse heuvel denk, en het heeft niets met wijn te maken. Käthe Kollwitz maakte tussen 1937 en 1938 een bronzen pietà, een moeder die haar dode zoon vasthoudt, gemaakt in de jaren waarin Duitsland zichzelf klaarmaakte voor een oorlog die haar eigen zoon al had opgeëist in de vorige. Ze had eerder al een reeks prenten gemaakt over oorlog, over moeders en over verlies dat geen vorm had totdat zij het een vorm gaf. Niemand zou zeggen dat die verwoesting goed was. Maar het beeld dat eruit ontstond, bestaat niet ondanks die jaren van gebrek en rouw. Het bestaat dankzij.

Dat is het punt waar wijnstok en beeldhouwster elkaar raken, ergens onder de oppervlakte waar niemand kijkt. Niet dat schaarste per definitie iets goeds oplevert; dat zou een leugen en een gemakzuchtige opmerking zijn. Er bestaat een punt waarop het ontbreken van iets vormgeeft aan wat overblijft, en dat is scherper dan wat overvloed ooit zou kunnen bieden. Een wijnstok die alles krijgt wat hij nodig heeft, wortelt lui, blijft aan de oppervlakte, en levert een wijn die aardig is en niets meer. Pas de stok die moet zoeken, die zeven meter diep moet gaan om te overleven, proeft naar de plek waar hij staat. Misschien is dat ook waar met een beitel, een pen, een leven: het is niet wat je krijgt dat je vormt, maar wat je moet vinden, omdat het er niet ligt.

De zomer van 2026 heeft in het Middellandse Zeegebied al meer dan driehonderd grote branden opgeleverd, bijna het dubbele van vorig jaar, en wie door Sicilië, Spanje of Portugal reist, ruikt de rook nog dagen na het doven ervan. Er zullen mensen zijn die dit jaar als een ramp beschrijven voor de wijnbouw. Allicht zullen we daar binnenkort alles over kunnen lezen. En op de korte termijn hebben ze gelijk: er komt minder wijn, soms veel minder. Maar als ik teruggezakt zit op die heuvel bij Contessa Entellina, met stof op mijn schoenen en een fles naast me die nog niet geopend is, denk ik niet aan wat er verloren gaat. Ik denk aan Salvatore, die dertig jaar geleden wist wat de grond hem zou vragen, en aan wortels die zich al die tijd hebben voorbereid op een jaar als dit.

De vraag die overblijft, is niet of de wijnstok het overleeft. Het is wat hij ons vertelt over onszelf, wanneer wij ooit voor dezelfde scheur in de aarde staan.

Rudi D’Hauwers

AI-optimist ⎥ Senior wine writer ⎥ Columnist ⎥ Contemporary art lover ⎥ Geograaf

De columns van Dwaalwegen zijn geschreven met behulp van AI. Elk stuk ontstaat in dialoog: mijn ideeën, ervaringen en inzichten vormen het vertrekpunt, AI helpt bij het uitwerken en verwoorden. De eindredactie gebeurt dan weer door mezelf. Het resultaat is een samenwerking tussen menselijke nieuwsgierigheid en technologische mogelijkheden.