De onzichtbare dictator

Excuus als je deze nieuwsbrief twee keer ontvangt. Er ging iets mis aan mijn kant waardoor de post niet op mijn account verscheen. Als het goed is is dat nu verholpen!

Een paar weken geleden voelde hij de grond nog trillen door zijn matras heen, maar sinds de bombardementen zijn afgenomen blijft alles om hem heen rustig. Soms schrikt Mojtaba ‘s nachts wakker van een dreun en voelt zijn lichaam weer tegen de grond slaan, maar als hij zijn ogen opent bevindt hij zich nog steeds in zijn vermaledijde bed en is het stil. Hij haat liggen, hij haat in zijn rolstoel zitten, hij haat de stilte die om hem heen hangt.

Van zijn vader heeft hij geen afscheid kunnen nemen. Op tv zag hij hoe honderdduizenden anderen dat wel deden. Zij konden de straat op, terwijl hij zoals elke andere dag in deze ondergrondse bunker moest blijven. Hoe het voelt om frisse lucht in te ademen herinnert hij zich niet meer.

Ik heb geen idee hoeveel er precies klopt van bovenstaande; over Mojtaba Khamenei, sinds 8 maart geestelijk leider van Iran, is al maanden weinig bekend. Geen enkele keer is hij in het openbaar verschenen of is er een video- of audioboodschap van hem gepubliceerd. Alleen wat onopmerkelijke statements zijn er van hem gedeeld.

Mojtaba kwam aan de macht na de dood van zijn vader op 28 februari. Ali Khamenei, die al decennia met harde hand over Iran regeerde, werd gedood door een Amerikaanse bom, die ook zijn familie raakte. Mojtaba overleefde het als enige en verloor behalve zijn vader ook zijn vrouw, zoon en enkele andere familieleden. Hoe Mojtaba er nu aan toe is weten we niet precies, al lijkt het erop dat hij een been heeft verloren en misschien gewond is geraakt aan zijn gezicht. Sommigen denken zelfs dat hij eigenlijk dood is.

Kun je over een land regeren als je onzichtbaar bent? Ja, bewijzen dictators uit het verleden. Denk aan Enver Hoxha van Albanië of Saparmurat Nijazov van Turkmenistan, die beiden nauwelijks in het openbaar verschenen, al deed staatspropaganda dat wel zo voorkomen. Fidel Castro, Kim Yong-Il en Kim Yong-Un kennen eveneens perioden van afwezigheid.

Maar kun je het als net aangestelde geestelijk leider van een land in diepe economische crisis, met daarbovenop een woedende bevolking vanwege de massaslachtingen van januari, met daarbovenop een verwoestende oorlog, verantwoorden om onzichtbaar te zijn?

Natuurlijk kan het gevaarlijk voor Mojtaba zijn om zich publiekelijk te tonen - misschien doden Israëlische spionnen hem of achtervolgen hem om de bunker waarin hij zich schuilhoudt te ontdekken. Maar het komt best zwak over als je niet eens in het openbaar verschijnt om te tonen hoezeer je om je volk geeft. Als je niet eens een audioboodschap deelt om je medeleven uit te spreken voor de oorlogsslachtoffers, of een video waarin je je krachtig uitlaat over je aartsvijanden Israël en Amerika.

Bovendien lijkt het er door Mojtaba’s onzichtbaarheid op dat vooral andere mensen - de Revolutionaire Garde - de touwtjes in handen hebben (zie deze analyse van The New York Times). Wie weet vinden zij hem ongeschikt als leider en dwingen ze hem in de luwte te verblijven.

Ik heb weinig respect voor Mojtaba, dat moge duidelijk zijn. En toch probeer ik me soms in te denken in hoe het leven voor hem is nu. Hoe moet het zijn om gewond, gebroken en rouwend in de donkerte te moeten verblijven? Niet dat ik empathie voor hem wil voelen, maar ik wil hem - iemand die niet gezien wil worden - niet vergeten.

Want hij draagt, als ondersteuner van zijn vader en als onderdeel van het regime, verantwoordelijkheid voor de wandaden in het land. Mojtaba mag dan onzichtbaar zijn, hij is niet onbeduidend.

Dus ik hoop dat zijn bunker elke dag voelt als een gevangenis, en dat hij daarom soms moet denken aan de tienduizenden mensen die hij en de zijnen in Iran onterecht gevangen hebben gezet.

Ik hoop dat die gedachte hem beklemt, en ik hoop dat hij voorlopig in deze staat gevangen blijft.

In de meeste boeken die ik van Iraanse auteurs lees herken ik mezelf omdat ze gaan over mensen uit de lagere of middenklasse die hun weg proberen te vinden in een nieuw land. De personages uit De Perzen van Sanam Mahloudji zijn compleet anders: voor de familie die decennia geleden naar Los Angeles is geëmigreerd is rijkdom, weelde en status het allerbelangrijkst. Geld en cocaïne vloeien rijkelijk.

Toch zijn de thema’s waar deze familie zich mee bezighoudt erg herkenbaar: het zoeken naar identiteit, hoe de geschiedenis van Iran nog generaties lang doorwerkt en hoe vrouwen zich staande houden in een patriarchale wereld.

Het is een wervelende, humoristische roman waarin veel gebeurt. Wat mij betreft hadden de thematieken nog iets gelaagder uitgewerkt kunnen worden, maar de markante personages en verrassende gebeurtenissen maken een hoop goed.

Op 28 september is Mahloudji te gast op ILFU tijdens Exploring Stories. Daar ben ik zelf ook om met de Oekraïense auteur Maria Reva (die Laatsteling schreef) in gesprek te gaan over onze boeken, waartussen interessante parallellen te trekken zijn over migratie, schuldgevoelens, dieren en uitsterven.

• Ik interviewde voor Trouw weer iemand in Iran. Deze vrouw vertelde me over de vreugde die ze voelde bij de dood van Ali Khamenei, over de regimeaanhangers die tijdens de oorlog elke avond de straten overnamen, en over hoe onzeker haar leven momenteel is als websitedesigner.

• Laatst was ik te gast bij de podcast Diasporaliteratuur over mijn boek De zangvogel. Het bijzondere was dat de fijne host Marianne Dagevos ook schrijver Firoozeh Farjadnia had uitgenodigd. Firoozeh reflecteerde op mijn boek vanuit haar ervaringen als iemand die een generatie ouder is en die een kind heeft van ongeveer mijn leeftijd. Het was heel fijn om het te hebben over wat we herkenden en waarin onze ervaringen verschillen.

  Je vindt het gesprek als je in je podcastapp zoekt naar Diasporaliteratuur. Op de site zijn er overigens veel meer besprekingen, tips en verhalen van literatuur uit verschillende diaspora te vinden.

• Als je meer wil weten over hoe de eeuwenoude koelsystemen genaamd yakhchals werken, zie deze video:

Heb je gedachten over mijn nieuwsbrief, wil je iets delen, heb je een vraag of heb je cultuur- of nieuwstips over Iran? Mail me terug!