De Blitz

Wat ga je horen in deze aflevering?

Begin september 1940 heeft de Luftwaffe de Britse luchtmacht nog altijd niet uitgeschakeld. De aanvallen op vliegvelden, radarstations en commandocentra hebben Fighter Command onder zware druk gezet, maar de RAF blijft in staat om Duitse formaties te onderscheppen. Hitler en Göring besluiten hun strategie opnieuw aan te passen. De aandacht verschuift van de Britse luchtverdediging naar Londen.

In deze laatste aflevering van onze serie kijken we naar het begin van de Blitz, de grote Duitse aanvallen van 7 en 15 september en de gevolgen van deze strategiewijziging. Terwijl Londen zwaar wordt getroffen, krijgt Fighter Command juist de gelegenheid om beschadigde vliegvelden te herstellen en uitgeputte squadrons af te lossen. Op 17 september neemt Hitler een besluit over Operatie Seelöwe.

Londen werd het nieuwe hoofddoel van de Luftwaffe

Hoe wij het vertellen

Tot eind augustus 1940 probeert de Luftwaffe vooral een militaire overwinning af te dwingen. Fighter Command moet worden vernietigd, zodat Duitse troepen zonder voortdurende aanvallen van Britse jachtvliegtuigen het Kanaal kunnen oversteken. Grote aanvallen op Britse steden worden aanvankelijk vermeden. Dat betekent niet dat Londen buiten de oorlog blijft. Bommen vallen door navigatiefouten, slecht zicht of omdat Duitse bemanningen hun lading afwerpen wanneer zij door Britse jagers worden aangevallen. Londen is alleen nog geen officieel doelwit. De beperkte nauwkeurigheid van bombardementen maakt het verschil tussen een aanval op een fabriek, een haven of een woonwijk in de praktijk bovendien klein. Vanaf enkele kilometers hoogte moeten bemanningen hun positie bepalen met kaarten, kompassen, herkenningspunten en berekeningen over snelheid, hoogte en wind.

In de nacht van 24 op 25 augustus werpen Duitse bommenwerpers per vergissing bommen af boven Londen. Churchill reageert met een reeks Britse aanvallen op Berlijn. De militaire schade blijft gering, maar het psychologische effect is groot. Göring heeft de Duitse bevolking verzekerd dat vijandelijke bommenwerpers de hoofdstad niet kunnen bereiken. Nu klinken er toch luchtalarmen boven Berlijn. Hitler reageert op 4 september tijdens een rede in het Sportpalast. Wanneer de Britten Duitse steden aanvallen, zo belooft hij zijn publiek, zal Duitsland hun steden verwoesten. De aanval op Berlijn is niet de enige reden voor de koerswijziging. Göring gelooft ook dat Fighter Command bijna verslagen is en dat aanvallen op Londen de overgebleven Britse jagers in één grote beslissende slag naar de lucht zullen lokken.

Berlijners schrikken dat hun hoofdstad toch wel het doelwit kan worden van Britse bombardementen

Op 7 september verschijnen honderden Duitse bommenwerpers en jachtvliegtuigen boven Het Kanaal. Anders dan tijdens eerdere aanvallen valt de formatie niet uiteen om verschillende vliegvelden en radarstations aan te vallen. De vliegtuigen blijven bij elkaar en vliegen richting Londen. Britse radarstations volgen de formatie, waarna de squadrons van Fighter Command opstijgen. Boven Kent zien inwoners hoe Britse jagers op de Duitse formaties duiken. Ze horen het kanon- en mitrailleurvuur, zien rooksporen door de lucht trekken en vliegtuigen brandend naar beneden komen. Een deel van de bommenwerpers wordt onderschept, maar de formatie is te groot om volledig tegen te houden.

Het belangrijkste doel bestaat uit de havens, pakhuizen en industrie van de Londense Docklands. In de middag vallen de eerste bommen, later volgen nieuwe aanvallen in de avond en de nacht. De branden boven Oost-Londen zijn van grote afstand zichtbaar. Meer dan driehonderd burgers komen die dag om het leven en ongeveer dertienhonderd raken gewond. Woningen staan tussen de pakhuizen en fabrieken, waardoor een aanval op de haven automatisch ook de omliggende wijken treft. Branden verspreiden zich door straten met oude en dicht op elkaar gebouwde huizen. De aanval van 7 september vormt het begin van een periode waarin Londen wekenlang vrijwel iedere nacht wordt gebombardeerd.

Het Londense havengebied Docklands was het eerste grote doelwit van een bewust bombardement op de hoofdstad

Voor de bevolking verandert het dagelijkse leven ingrijpend. Veel Londenaren zoeken bij luchtalarm bescherming in openbare schuilkelders of ondergrondse metrostations. Daar brengen gezinnen de nacht door op perrons, tussen koffers, dekens en andere mensen uit de buurt. Na een korte en onrustige nacht moeten zij vaak gewoon weer naar hun werk. Pas wanneer ze terugkeren naar hun straat ontdekken sommigen of hun woning nog bestaat. De Duitse aanvallen richten zware schade aan, maar het doel om het Britse moreel te breken wordt niet bereikt. De bombardementen worden onderdeel van het dagelijkse bestaan zonder dat de regering daardoor dichter bij onderhandelingen met Duitsland komt.

Schuilen gebeurt vaak in de metrostations van de stad

Voor Fighter Command heeft de verandering van doelwit een ander gevolg. In augustus waren vooral de vliegvelden van 11 Group in Zuid-Engeland zwaar aangevallen. Sommige bases waren tijdelijk nauwelijks bruikbaar, gebouwen en communicatielijnen waren beschadigd en piloten vlogen meerdere missies per dag. Ervaren vliegers vielen uit, terwijl nieuw opgeleide piloten soms vrijwel direct in zware luchtgevechten terechtkwamen. De RAF stond niet op het punt volledig in te storten, maar de druk was groot. Vanaf 7 september nemen de aanvallen op de vliegvelden af. Reparatieploegen krijgen tijd om startbanen en commandoposten te herstellen, squadrons kunnen worden afgelost en piloten krijgen meer rust. Ze moeten Londen nog steeds verdedigen, maar keren na hun vlucht niet langer terug naar een basis die zelf voortdurend onder vuur ligt.

Göring beschikt ondertussen over een onjuist beeld van de Britse kracht. Duitse inlichtingendiensten onderschatten het aantal beschikbare jagers en overschatten de verliezen van Fighter Command. Op een bepaald moment wordt aangenomen dat de Britten nog minder dan honderd Hurricanes en Spitfires hebben, terwijl er in werkelijkheid ongeveer 550 beschikbaar zijn. De Britse fabrieken blijven bovendien sneller nieuwe eenmotorige jachtvliegtuigen produceren dan de Duitse industrie. Göring interpreteert iedere nieuwe Britse onderschepping niet als bewijs dat zijn berekeningen fout zijn, maar als een laatste poging van een bijna verslagen luchtmacht.

Mede dankzij Lord Beaverbrook produceren de Britten veel meer vliegtuigen dan Göring denkt

Op zondag 15 september probeert de Luftwaffe de beslissing alsnog af te dwingen. Twee grote Duitse aanvalsgolven vliegen richting Londen. In de commandokamer van 11 Group in Uxbridge volgt Churchill samen met commandant Keith Park de binnenkomende meldingen. Op de kaarten verschijnen steeds meer Duitse formaties, terwijl de beschikbare Britse squadrons één voor één de lucht in worden gestuurd. Opnieuw verwacht Göring dat Fighter Command zijn laatste reserves inzet. De Duitse bommenwerpers treffen boven Zuid-Engeland echter een grote en goed georganiseerde Britse verdediging. Ongeveer zestig Duitse vliegtuigen gaan die dag verloren. De RAF beweert aanvankelijk dat het er 185 zijn, maar ook het werkelijke aantal maakt duidelijk dat de Luftwaffe nog altijd geen controle over het luchtruim heeft.

Boven Engeland en Londen zijn de condenssporen te zien van de luchtgevechten

Tegelijkertijd blijft in Groot-Brittannië de angst voor een invasie bestaan. Langs de kust houden vrijwilligers van de Home Guard de wacht. Onder hen bevindt zich schrijver George Orwell, die beschrijft hoe mannen ’s nachts op hun posten luisteren naar ieder geluid en wachten op een waarschuwing die soms loos alarm blijkt. In de havens van België en Noord-Frankrijk liggen inmiddels bijna tweeduizend binnenvaartschepen, sleepboten en andere vaartuigen klaar. Britse verkenningsvliegtuigen kunnen deze voorbereidingen zien. Aan Duitse zijde bestaan grote twijfels over het plan. De marine beschikt niet over voldoende geschikte landingsvaartuigen, het leger en de marine zijn het niet eens over de plaats en omvang van de landing en de samenwerking tussen de verschillende krijgsmachtdelen verloopt slecht. Zolang de RAF blijft bestaan, kan geen van die problemen worden opgelost.

De Home Guard bestond uit gewone burgers die zich klaar maakten om de strijd aan te gaan

Na 15 september is duidelijk dat Fighter Command niet is vernietigd. Voor een oversteek zijn bovendien ongeveer tien dagen met betrekkelijk rustig weer nodig. Naarmate september vordert, wordt de kans op zo’n periode steeds kleiner. Op 17 september stelt Hitler Operatie Seelöwe voor onbepaalde tijd uit. Officieel blijft de invasie op tafel liggen, maar zij zal nooit worden uitgevoerd. De bombardementen op Londen gaan door en verschuiven steeds meer naar de nacht, wanneer Duitse bommenwerpers moeilijker te onderscheppen zijn. Voor de inwoners van Londen is de oorlog dus allerminst voorbij.

De Slag om Engeland eindigt niet met de vernietiging van de Luftwaffe. De RAF hoeft haar tegenstander ook niet volledig te verslaan. Fighter Command hoeft alleen te blijven bestaan en Duitsland de controle over Het Kanaal en Zuid-Engeland te ontzeggen. Dat is op 17 september gelukt. De Luftwaffe heeft zware schade aangericht, maar het luchtoverwicht dat nodig is voor een invasie niet behaald. Groot-Brittannië blijft in de oorlog en Duitsland moet voor het eerst erkennen dat een grote militaire doelstelling niet is bereikt.

Getallen achter de Blitz

Tijdens de afleveringen hebben we de Slag om Engeland gevolgd tot september 1940. De Blitz ging daarna nog maanden door. Alleen al tussen 7 en 30 september vielen in Londen ongeveer 6.000 doden en raakten naar schatting 8.000 tot 9.000 mensen gewond. Over de volledige periode die meestal als de Blitz wordt aangeduid, van september 1940 tot mei 1941, kwamen ongeveer 43.000 burgers om het leven en raakten circa 139.000 mensen gewond. Tijdens alle Duitse bombardementen op Groot-Brittannië gedurende de oorlog zouden uiteindelijk ongeveer 60.000 Britten sterven.

Vanaf 7 september werd Londen 57 nachten achter elkaar gebombardeerd. De schade was enorm. In de hoofdstad raakten ongeveer één miljoen woningen beschadigd. Voor heel Engeland liep dat aantal op tot ongeveer twee miljoen.

De dodelijkste nacht van de Blitz in Londen was die van 10 op 11 mei 1941. Daarbij kwamen 1.436 mensen om het leven en raakten ongeveer 1.800 mensen zwaargewond. Duitse bommenwerpers wierpen die nacht ongeveer 700 ton brisantbommen en 86.000 brandbommen af. Grote delen van Londen werden getroffen. Veel woningen gingen verloren en ook Westminster Abbey en verschillende andere historische gebouwen raakten zwaar beschadigd.

Londen stond onder zware druk tussen september 1940 en mei 1941

Komende afleveringen

Voor onze korte zomerstop hebben we nog één kleine serie gepland. Omdat we de Tweede Wereldoorlog chronologisch volgen, keren we eerst terug naar het Middellandse Zeegebied. In juni behandelden we in een tweedelige serie hoe Mussolini en Italië aan de oorlog deelnamen. In oktober 1940 richt Mussolini zijn aandacht op Griekenland. Die aanval loopt anders dan verwacht en trekt uiteindelijk ook Duitsland en Joegoslavië het conflict in.

We brengen hierover drie reguliere afleveringen en drie Historicus-afleveringen uit. Op 27 juli verschijnt de eerste aflevering over de Italiaanse invasie van Griekenland. Een week later volgen we de Duitse inval op de Balkan, waarbij ook Joegoslavië wordt aangevallen. Op 10 augustus sluiten we de serie af met de Duitse luchtlandingen op Kreta.

Na deze aflevering nemen we drie weken pauze. In het najaar volgen nog twee grote series. Eerst behandelen we Stalin en de Sovjet-Unie in de jaren 1927 tot 1941. Daarna volgt een uitgebreide serie over Operatie Barbarossa. De eerste aflevering zal op 7 september online komen.