📚De Palestina leeslijst

Het is precies twee jaar sinds de aanval van Hamas op Israël, en de start van de genocide op Palestijnen in Gaza door Israël. Bijna 70.000 bevestigde doden, met schattingen in de honderdduizenden. Maar het leed dat de Palestijnen wordt aangedaan gaat veel verder terug dan twee jaar: het is inmiddels al 77 jaar geleden dat de Israëlische bezetting van Palestina begon, en het is ruim honderd jaar geleden dat er beslissingen werden genomen over Palestina zonder Palestijnen. Dat is veel context om in gedachten te houden wanneer je de huidige situatie wilt begrijpen. Dit gaat daarom nog regelmatig mis, in zowel de politiek als de media. En met de enorme hoeveelheid informatie die beschikbaar is, kan het moeilijk zijn om te weten waar je moet beginnen.

Maar geen zorgen, I got you.

In de MENA Mediatips ben je misschien al verschillende soorten producties tegenkomen over Palestina, waaronder films, podcasts en artikelen. In deze speciale editie zal ik mij focussen op boeken. De lijst bevat uitsluitend boeken die ik heb gelezen, en wordt aangevuld wanneer ik andere boeken lees die in dit overzicht horen. Kom vooral terug voor nieuwe aanbevelingen.

Geschiedenis

The Hundred Years’ War on Palestine - Rashid Khalidi
Dit boek door de beroemde historicus Rashid Khalidi is denk ik bij velen van jullie wel bekend. Het is een van de standaardwerken over de geschiedenis van de bezetting. Aan de hand van zijn familiegeschiedenis vertelt Khalidi hoe de zionistische beweging tractie kreeg, hoe de Palestijnen buiten vrijwel alle beslissingen werden gelaten en uiteindelijk onder een apartheidsregime terechtkwamen. The Hundred Year’s War on Palestine is een geweldig boek om een kennisfundering te leggen.

The Iron Cage: The Story of Palestinian Struggle for Statehood - Rashid Khalidi
Nog een van Khalidi, maar met net een andere invalshoek. In dit boek focust Khalidi zich op de momenten waar Palestijnse leiders/vertegenwoordigers steken hebben laten vallen in de creatie van een eigen Palestijnse staat. Wat heel sterk in dit boek naar voren komt is hoe weinig opties Palestijnen hadden en hoe vaak ze buiten het beslissingsproces zijn gehouden, maar ook hoe vaak er ‘vertegenwoordigers’ zijn gekozen door Europa, de VS of Israël die deze positie vooral aannamen voor eigenbelang.

Memoirs of an Early Arab Feminist: The Life and Activism of Anbara Salam Khalidi
Weer een Khalidi, maar volgens mij unrelated. De memoires van de Libanese feminist Anbara Salam Khalidi (1897-1986) kwamen voor het eerst uit in 1978 in het Arabisch, maar zijn door haar zoon vertaald naar het Engels in 2013. Op het eerste gezicht lijkt dit geen directe connectie te hebben met Palestina, maar Khalidi is getrouwd met een Palestijn en verhuisde naar Palestina voor 1948. Het is een uniek boek over het leven in de Sham-regio (Libanon, Syrië, Palestina & Jordanië) voor de Nakba en de stichting van de staat Israël. Maar ook een persoonlijke vertelling van iemand die de Nakba zelf heeft meegemaakt.

A Line in the Sand: Britain, France, and the Struggle that Shaped the Middle East - James Barr
Om te begrijpen hoe de Nakba heeft kunnen gebeuren, moet je begrijpen hoe de Britten en de Fransen onderling West-Azië hebben verdeeld: de Sykes-Picot deal. In dit super gedetailleerde boek pluist Barr aan de hand van archiefmateriaal wie de spelers waren, welke beslissingen wanneer zijn genomen en wat de motivaties hierachter waren. En: de Palestijnen schitteren in afwezigheid. Mijn enige punt van kritiek voor dit boek is het gebrek aan Arabisch archiefmateriaal. Het boek is vrijwel volledig vanuit het perspectief van de Britten en Fransen geschreven. Desondanks geeft het helder weer hoe het onverzadigbare imperialisme in Europa de basis heeft gelegd voor de bezetting en de genocide vandaag de dag.

Politiek en economie

Settler Colonialism: An Introduction - Sai Englert
Dit boek gaat dieper in op hoe settler colonialism werkt (hier is nog geen goede Nederlandse vertaling voor te vinden, hooguit nederzettingenkolonialisme maar dit dekt niet echt de lading). Dit boek gaat dus niet alleen over Israël, maar ook over andere voorbeelden van settler colonialism zoals de Verenigde Staten en Zuid-Afrika. Englert beschrijft het als een doorlopend proces, dus ook in landen waar het koloniale project in principe is ‘voltooid’ is het ondermijnen en uitwissen van de oorspronkelijke bevolking nog steeds gaande. Hoe een systeem als dit zich ontvouwt, handhaaft en uitbreid wordt in dit boek helder uitgelegd.

Resisting Erasure: Capital, Imperialism and Race in Palestine - Adam Hanieh, Robert Knox en Rafeef Ziadah
Dit handzame boekje is een van de nieuwste edities van mijn collectie die ik net uit heb. Het bouwt voort op het eerdere werk van de politiek econoom Adam Hanieh (meer hieronder), door op een compacte manier uit te leggen hoe het settler colonial project van Israël te plaatsen is in de context van de wereldeconomie en hedendaags imperialisme. Israël en de bezetting van Palestina zijn hier namelijk niet van los te denken. Maar legt het een belangrijk aspect van het systeem bloot: racisme als gereedschap om controle uit te oefenen over een gemeenschap. Het boek is echt vers van de pers, waardoor ook de genocide mee wordt genomen in de analyse. Mocht je nog niet overtuigd zijn: met 97 pagina’s ben je er zo doorheen.

Lineages of Revolt: Issues of Contemporary Capitalism in the Middle East - Adam Hanieh
Ook dit boek gaat niet alleen over Palestina, maar bevat wel een belangrijk hoofdstuk over de politieke economie van de bezetting van de Westelijke Jordaanoever en, misschien nog wel belangrijker, over het normalisatieproces tussen Israël en Arabische staten onder druk van de VS. Het boek was verplicht leesmateriaal in mijn eeste jaar van Midden-Oostenstudies aan de Universiteit Leiden, en tijdens het lezen vielen mij de schellen van de ogen. Het heeft mijn kijk op de regio voorgoed veranderd.

Beeldvorming

Perfect Victims and the Politics of Appeal - Mohammed El-Kurd
Wie de confrontatie met zichzelf aandurft, moet dit boek lezen. Maar eigenlijk ook als je het niet durft vind ik dat je het toch aan moet gaan. Want ik heb nog geen boek gelezen dat zo goed blootlegt hoe diepgeworteld de ontmenselijking van Palestijnen in ons zit als El-Kurd hier doet. We houden een keurslijf in stand waar Palestijnen aan moeten voldoen om door ons gezien te worden als mens, een keurslijf waar ze elk moment uit kunnen vallen. Dit gaat over het reguleren van je taal, je emoties, hoe je eruitziet, tot in de punten waar je zelf geen invloed op hebt. Palestijnen moeten constant hun menselijkheid bewijzen om onze sympathie te krijgen, alsof een mens niet inherent menselijk is. En, zoals we ook kunnen lezen in de boeken van Hanieh en Englert, is dit proces een onvermijdelijk onderdeel van het grotere settler colonial systeem. Want wie niet gezien wordt als mens, kan ook het recht te leven ontzegd worden: het recept om genocide mogelijk te maken.

Recognising the Stranger: On Palestine and Narrative - Isabella Hammad
Op de inhoud van dit kleine boekje heb ik een tijd moeten kauwen, en nog steeds als ik passages herlees blijven mij nieuwe dingen bij of gaat er op een nieuw plekje in mijn brein een lampje branden. In Recognising the Stranger, gebaseerd op de Edward Saïd lezing die zij gaf voor 7 oktober 2023, ontleedt ze de literaire tool ‘anagnorisis’: het moment dat een protagonist of ander karakter zich realiseert wat er eigenlijk aan de hand is, een soort aha-moment waarin het mysterie wordt ontrafeld. Het is een proces dat nu in real time zich ontvouwt sinds de genocide is begonnen. Verschillende mensen in mijn omgeving geven aan dat de schellen van hun ogen zijn gevallen, dat ze altijd hebben gedacht dat de Israëlische staat vredelievend was tot het Palestijnse dodental maar bleef stijgen en stijgen. En dat is het pijnlijke: wanneer je terugkijkt is onrecht vaak makkelijk te herkennen, maar hoe herken je het als het op dit moment gebeurt?

One Day, Everyone Will Have Always Been Against This - Omar El Akkad
7 oktober 2023 was een kantelpunt, op veel verschillende manieren. Wat Omar El Akkad beschrijft in dit boek zijn de manieren waarop de wereld is veranderd voor mensen met een achtergrond in Noord-Afrika en West-Azië, of eenieder die zich voor die dag bekommerde om de Palestijnen. Het realisatiemoment, of de anagnorisis in de woorden van Hammad, dat het ‘beleefde, westerse liberalisme nooit echt voor iets heeft gestaan’. Want het internationaal recht met al haar verdragen is kennelijk niet van toepassing wanneer de dode lichamen Palestijnen zijn. En dat maakt de frustratie zo groot. Hoe kan een staat zeggen mensenrechten en internationaal recht hoog in het vaandel te hebben wanneer het er alles aan doet om toch F35-onderdelen te blijven leveren aan Israël, die as we speak een genocide uitvoert? Het maakt het boek een pijnlijke, maar noodzakelijke, spiegel voor het westen.

Galmende Geschiedenissen - Sinan Çankaya
Een boek van eigen bodem, die veel raakvlakken heeft met het boek van El Akkad. Het is niet voor niets dat Çankaya en El Akkad samen in een panel zaten tijdens ILFU om over het permanente buitenstaanderschap en het faillissement van de westerse herinneringscultuur te spreken. Wat ik heel mooi vond aan dit boek is hoe Çankaya het interne conflict blootlegt veroorzaakt door de anagnorisis beschreven door El Akkad. Want ja, dat het ‘beleefde, westerse liberalisme nooit echt voor iets heeft gestaan’ wist hij diep vanbinnen wel, maar hoe ver die pikorde van lijden en racialisering ging werd door de nasleep van 7 oktober glashelder. En hij gooit een interessante vraag in de ether voor reflectie: als met zoveel gemak een genocide kan worden ontkend of zelfs gefaciliteerd, wie is hier dan precies de barbaar?

Fictie

My First and Only Love - Sahar Khalifeh
Deze roman heb ik niet zo vaak in lijstjes voorbij zien komen, maar ik ben er zelf groot fan. In deze historische roman volgen we Nidal, die na haar vlucht uit Nablus na de Nakba weer terugkeert naar haar ouderlijk huis. Hier komt ze weer in contact met Rabie, waar ze als jong meisje verliefd op was geworden. Maar de diepere context van het boek laat het trauma zien van de Nakba en de gevolgen van de bezetting waar Palestijnen mee moeten leven.

De Vloek van de Modderkluit - Mazen Maarouf
Dit is zo’n wonderlijke novelle. Ik kan mij niemand bedenken die zo schrijft als Maarouf. Het is een surrealistisch verhaal over de allerlaatste Palestijn op aarde, die immuun blijkt voor het biochemische wapen dat alle Palestijnen heeft uitgeroeid in 2037. Omdat zijn immuniteit de stof omzet in energie, die uit hem zal knappen op het moment dat hij sterft, wordt hij koste wat het kost in leven gehouden door de Israëliërs. Maarouf schrijft met de fantasie van een kind, hoewel ik dit boek toch echt zou classificeren voor volwassenen. Zonder twijfel een van de meest unieke verhalen die ik heb gelezen.

The Book of Gaza - samengesteld door Atef Abu Saif
Deze bundel bevat korte verhalen van Palestijnen uit Gaza uit de jaren ‘70 en ‘80. Ik las het bijzondere werk een paar jaar terug, nog voor de genocide. Gaza staat bekend om korte verhalen en novellas. Tijdens de Israëlische bezetting van Gaza vanaf 1967 werden schrijvers onderworpen aan talloze restricties rondom het publiceren van hun werk, maar korte verhalen waren een manier deze te omzeilen. Een verhaal van maximaal honderd pagina’s is nu eenmaal makkelijker het gebied uit te smokkelen dan een boekwerk van vierhonderd bladzijdes. Een aantal van deze verhalen zijn gebundeld, en na de bijna complete verwoesting van Gaza zijn de verhalen een belangrijk archief.

een klein detail - Adania Shibli
een klein detail is een heel knap boek. Bijna een koortsdroom, een golf van een vertelling waar je op mee moet drijven om het te volgen. Maar als je je overgeeft is het prachtig. Het verhaal laat zien hoe het verleden doorwerkt in het heden. Misschien wel mijn favoriete scène is wanneer de hoofdpersoon, tegen eigen verwachtingen in, door de Israëlische checkpoint is gekomen en zich plots verder begeeft dan ze ooit is geweest. Ze ziet hoe goed de wegen zijn, dat de spanning is verdwenen. Hoe anders het leven van Israëliërs is vergeleken met die van Palestijnen onder bezetting. Hoe dromerig en vloeiend het verhaal ook is, het geeft helder weer hoe apartheid in de lichamen van degenen die eraan worden onderworpen kruipt.

Overig (maar niet onbelangrijk)

Daybreak in Gaza - samengesteld door Mahmoud Muna en Matthew Teller
Als afsluiter een boek dat in meerdere genres thuishoort. Het bevat geschiedenis, korte verhalen, memoires, dagboekpassages, beschrijvingen van de Palestijnse cultuur en het leven, eigenlijk te veel om in een korte samenvatting te beschrijven. Het is een soort archief, een samenstelling van materiaal waardoor Gaza en de herinnering aan Gaza niet kan worden uitgewist.