Met deze schrijftips van C.S. Lewis maak je geestverruimende verhalen

Lees hier de brief van Lewis

Donker. Het leven is niet makkelijk. Sla de krant open en je wordt ‘gelawineerd’ door het verschrikkelijke nieuws. Oorlogsspanningen rond Iran. Oorlog in Oekraïne. Onbetrouwbare wereldleiders. Explosies. Racisme. Antisemitisme. Discriminatie. Het wankelen van de NAVO. De stijgende olieprijzen. Overstromingen. Dodelijke ongelukken. Dodelijke aanvallen. Het leven is niet makkelijk.

Het lezen van nieuws kan verschillende reacties bij je oproepen. Ik heb zelf bijvoorbeeld de neiging onder een kleedje te gaan liggen, van top tot teen, of om een kleedje over ons huis te leggen, om me alleen nog te bemoeien met die x vierkante meter en zo de wereld de wereld te laten. Op zich een goed idee. Maar gelukkig is er een betere oplossing. Een mooiere.

Het is tijd voor verhalen. We hebben verhalen nodig. We hebben het nodig om uit de werkelijkheid getild te worden. We hebben het nodig om te verdwijnen in een wereld die door een verhaal wordt opgeroepen. Zoals Martin Bootsma in Brieven aan Miyo schrijft: ‘Schrijvers vervullen een belangrijke rol in een wereld die voor een groot deel is ingesteld op economische groei en geldelijk gewin; een wereld waarin veel dingen in een razend tempo gebeuren. Met het lezen en het vertellen van verhalen bieden we tegenwicht aan die snelheid. We vertragen de tijd.’

Maar verhalen bieden meer dan dat, zoals ook Lewis in zijn brief getuigt. Het lezen van verhalen is niet slechts een vorm van escapisme. Verhalen vormen al eeuwenlang een essentieel onderdeel van de menselijke cultuur. Ze geven betekenis aan onze ervaringen, verbinden generaties en bieden een manier om de wereld te begrijpen.

‘In een fantasieverhaal mag onder geen beding iets gebeuren waardoor de betovering verbroken wordt, iets waardoor de lezer wakker wordt en met plof in de gewone wereld belandt.’

- Brief van C.S. Lewis (1957)

In zijn brief aan de jonge schrijfster Jane Gaskell laat Lewis niet alleen zien hoe kritisch en nauwkeurig hij naar verhalen kijkt, maar ook hoe diep hij gelooft in de kracht van verbeelding en lezen. Zijn opmerkingen lijken op het eerste gezicht vooral technische schrijftips, maar daaronder ligt een bredere visie op wat verhalen werkelijk betekenen en waarom lezen zo onmisbaar is. Eén van zijn belangrijkste ideeën is dat verhalen ons moeten meenemen naar een andere wereld – niet om ons dezelfde werkelijkheid opnieuw voor te schotelen, maar om die te overstijgen. Verhalen hebben volgens Lewis een unieke functie: ze bieden een ontsnapping die geen vlucht is, maar een verruiming van onze ervaring. In die andere wereld gelden andere wetten: lezen opent zo de deur naar mogelijkheden die in het dagelijks leven vaak verborgen blijven.

Daarnaast benadrukt Lewis het belang van ‘betovering’ - de volledige onderdompeling van de lezer in het verhaal. Een verhaal vraagt om overgave. Wanneer een verhaal slaagt, wordt de lezer als het ware tijdelijk iemand anders, in een andere wereld. Dit merk ik ook als ik een verhaal vertel. Ik doe het jaarlijks, aan mijn leerlingen uit 3 havo. Eng is dat, een verhaal vertellen. Je stapt als verteller als eerst die drempel over in de andere wereld (die van Karel ende Elegast), en het is altijd weer de vraag: stappen de leerlingen met me mee die wereld in? Geven ze zich over? Laten we de wereld even los en verliezen we ons in onze ontmoeting met Elegast en Eggeric van Eggermonde?

Tot nu toe lukt het altijd. Onderuitgezakt maar geboeid luisteren ze; de lucht wordt anders, we ademen anders, de stilte wordt anders. We zijn niet meer in deze wereld, maar in het gebied rond het kasteel van Karel in Ingelheim aan de Rijn. Als het verhaal uit is, kijken we elkaar aan, haast verbaasd, alsof we verrast zijn elkaar weer te ontmoeten in de werkelijkheid van het klaslokaal. Alle onzekerheden, ruzies, pesterijen, cijferproblemen waren weg, even. Begrijpend lezen werd begrijpend leven.

‘Iedere zin moet met de mond geproefd worden als controle of de klank zo hard of zacht, zo vlot of loom is als de betekenis verlangt.’

- Brief van C.S. Lewis (1957)

Uiteraard noemt Lewis aanraders, als ‘mondspoeling’ voor oppervlakkige lectuur. The Lord of the Rings, van J.R.R. Tolkien. In een andere brief schrijft Lewis over Tolkiens grondidee dat vertelkunst een vorm van ‘sub-creatie’ is: je maakt een secundaire wereld. Een goed verhaal maakt een tweede werkelijkheid met eigen regels. Als dat lukt, ontstaat iets wat Tolkien ‘geloof’ noemt: de lezer gaat in die secundaire wereld mee. En ja: deze wereld is gecreëerd en verzonnen. En toch bevat ze echte waarheid. Niet letterlijk, maar wel emotioneel, moreel, existentieel. Verhalen laten zien hoe goed, kwaad en hoop werken.

Misschien wel het meest kenmerkende idee van Tolkien is dat van de “eucatastrophe”: de plotselinge, onverwachte wending ten goede, zoals in Het land achter de kleerkast van Lewis. In goede verhalen komt er een moment waarop alles verloren lijkt, maar waarin toch redding doorbreekt. Dit moment roept een diepe vreugde op, omdat het laat zien dat zelfs in de donkerste situaties iets goeds mogelijk blijft. Dit is geen goedkope truc, maar een weerspiegeling van een diepere waarheid over het leven: hoop is nooit volledig afwezig.

Om al deze redenen ben ik ervan overtuigd dat verhalen het leven draaglijker maken. We kunnen de werkelijkheid steels ontvluchten door in een verhaal te vluchten. Het is tijd om te verdwijnen in een verhaal. De kinderboekenschrijver Benny Lindelauf schrijft het zo: ‘Verhalen zijn een beschutting waarin je even verblijft, tot je weer in de straffe wind van het bestaan komt te staan. Vroeg of laat klopt de wereld weer aan.’

Dus laten we elkaar bedelven onder verhalen en boekentips. Het is tijd voor verhalen en even leven achter de kleerkast. Lees Narnia van C.S. Lewis en laat je betoveren, niet door de heks, maar door Aslan. Lees het jeugdboek De ijsbarbaar van Rob Ruggenberg, en laat je meevoeren door Groenlandse ijsvlaktes en door Den Haag ten tijde van prins Maurits. Lees Mintijteer van Esther Maria Magnis, en doorleef met haar de rauwe zoektocht naar God.

Lees De dood van een non van Maria Rosseels, en denk mee met haar morele conflicten en vragen over geloof en menselijkheid. Lees De thuiskomst van Anna Enquist, een boek over het leven van de vrouw van ontdekkingsreiziger James Cook en haar strijd met eenzaamheid, verlies en het wachten op zijn terugkeer. Lees de poëzie van Ted van Lieshout, lach om de gedichten van Eric van Os.

Doe het. Lees. Verdwijn in een verhaal.

In deze donkere tijd van somber nieuws is het vooral tijd voor Het Grootste Verhaal. Het is tijd om de Bijbel te openen, want Bijbel lezen is de echte ontdekking van de hemel. Alle boeken ter wereld samen doen de donkerte niet verdwijnen. Het is tijd voor De Grootste Eucatastrophe. Een gescheurd gordijn. Een weggerolde steen. Licht.