Ernst van Kroesveld onder ede: Hoe een advies een verbod werd

Op 3 juni 2026 zat Ernst van Koesveld in de Enquêtezaal aan de Lange Houtstraat. Van oktober 2019 tot augustus 2023 was hij directeur generaal Langdurige Zorg bij het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. In die hoedanigheid behoorde hij tot de hoogste ambtenaren rond de coronabesluitvorming. De parlementaire enquêtecommissie wilde van hem horen hoe een van de zwaarste maatregelen uit die crisis tot stand was gekomen. Het ging om het bezoekverbod aan verpleeghuizen dat op 20 maart 2020 inging.

Wie het verhoor leest, ziet een man die zich woord voor woord verantwoordt en die er geen moeite mee heeft om uitgebreid stil te staan bij zijn eigen procesbeschrijving. Sommige antwoorden besloegen ruim vierhonderd woorden op vragen van twintig. Op een gegeven moment moest de commissielid hem vragen “dat het wat korter eh gaat”. Eerder die middag had een ander lid hem onderbroken met “Maar even terug, even terug, even terug”. Van Koesveld erkende zelf op een punt: “Ik ben er wat uitvoeriger over, want de suggestie die wel wordt gewekt...”

Dat antwoordpatroon hoeft niet kwaadwillig te zijn. Topambtenaren zijn gewend uit te leggen, en onder ede onder publieke aandacht is volledigheid een professionele norm. Toch heeft het patroon een effect dat los staat van bedoeling. Het kost verhoortijd, het laat de getuige de informatiedichtheid sturen, en het maakt scherpe vervolgvragen lastiger. De erkenningen die Van Koesveld wel gaf, kwamen vaak pas na een lange procedurele inleiding.

De cruciale erkenning kwam op een directe vraag. De commissie wees erop dat het OMT geen bezoekverbod aan verpleeghuizen had geadviseerd. Hoe was het besluit dan tot stand gekomen? Van Koesveld noemde drie pijlers. Eerst de situatie in Noord Brabant en Limburg, waar de koepelorganisatie ActiZ op 13 maart 2020 verpleeghuizen had geadviseerd het bezoek te beperken. Daarnaast het OMT-advies van 12 maart over algemene contactbeperking voor 70 plussers en kwetsbaren. Het besluit van 20 maart lag volgens hem “in het verlengde van” dat advies. En tot slot het dringende appel van Verenso, de vereniging van specialisten ouderengeneeskunde, op 18 maart om het verbod landelijk in te stellen.

Op de vervolgvraag of de tekorten aan persoonlijke beschermingsmiddelen niet doorslaggevend waren geweest, antwoordde Van Koesveld zonder aarzeling: “Exact.” Het besluit zou volgens hem ook zijn genomen als die tekorten er niet waren geweest.

Een commissielid plaatste vervolgens een principieel punt. Een OMT-advies aan publiek bevat een vrijheid. Mensen kunnen het opvolgen of niet. Het besluit van 20 maart sloot verpleeghuizen voor bezoek. Dat is geen advies, dat is een verbod. “Het is bijna een principieel verschil”, zei het commissielid. Van Koesveld antwoordde: “Zeker. Zeker.” Maar daar bleef het bij. De diepere vragen kwamen niet meer aan de orde.

In een onderzoeksgang als deze hoort de primaire bron op tafel. Het OMT-advies van 12 maart 2020 draagt RIVM kenmerk 0033/2020 en is ondertekend door professor Jaap van Dissel als directeur CIb. Het is geadresseerd aan Angelique Berg, destijds directeur generaal Volksgezondheid bij VWS. De inhoud is onomwonden.

Punt 4 van het advies, “Zorg voor ouderen en kwetsbaren”, geeft een dringend advies aan ouderen en mensen met een verminderde afweer “om contact met personen met bovengenoemde ziekteverschijnselen te vermijden”. De handelingsrichting is daarmee specifiek. Kwetsbaren wordt gevraagd zieken te mijden. Het advies bevat geen verzoek aan derden om hun bezoek aan kwetsbaren te beperken.

Punt 9 draagt de titel “Beleid ziekenhuizen en binnen verpleeghuizen”. De inhoudelijke instructies blijken alle gericht op ziekenhuizen. Het OMT adviseert ziekenhuizen om IC-capaciteit op te schalen, om poliklinieken te sluiten en om electieve operaties uit te stellen. Verpleeghuizen worden uitsluitend genoemd in de vage paraatheidsoproep “zich maximaal voor te bereiden op de verwachte toename”. De expliciete bezoekbeperking in dit punt is voor ziekenhuizen: niet meer dan één bezoeker per opgenomen patiënt.

Wie zou verwachten dat een eventueel bezoekverbod voor verpleeghuizen in de optionele vervolgmaatregelen zou staan, komt bedrogen uit. Punt 11 noemt het stoppen van vluchten, het beperken van openbaar vervoer, een algemeen thuiswerkadvies en het sluiten van horeca en sportclubs. Een bezoekverbod aan verpleeghuizen staat er niet bij.

Op 19 maart 2020 ondertekende minister Hugo de Jonge een brief aan de Tweede Kamer. Kamerstuk 31765, nummer 491, getiteld “Aanscherping bezoek verpleeghuizen i.v.m. COVID-19”. De brief bevat de zin die sindsdien terugkeert in elke verantwoording: “Het besluit is in lijn met het advies van het OMT over het beperken van contacten en in het bijzonder het beperken van bezoek aan kwetsbare personen.”

Die formulering is, getoetst aan het OMT-advies van zeven dagen eerder, niet helemaal accuraat. De zinsnede “het beperken van contacten” is verdedigbaar, want het OMT-advies bevat verschillende generieke contactbeperkingen. De zinsnede “in het bijzonder het beperken van bezoek aan kwetsbare personen” is dat niet. Het OMT-advies adviseert kwetsbaren zelf om contact met zieken te mijden. Het adviseert geen bezoekverbod en geen beperking van bezoek door derden aan ouderen. Het OMT noemt expliciet de bezoekbeperking voor ziekenhuizen en laat verpleeghuizen op dat punt onbenoemd.

Van Koesveld noemde in zijn verhoor nog één extra schakel. Op donderdag 19 maart heeft hij “kort gesloten met de secretaris van het OMT” of de stap richting het verbod paste bij het advies. Het antwoord, zo zei hij, was dat het paste. Wat die korte sluiting precies inhield, wie de secretaris was, en welke institutionele status zo’n bevestiging heeft, kwam niet aan de orde.

Twaalf dagen voor het verhoor van Van Koesveld zat viroloog Marion Koopmans in dezelfde Enquêtezaal. Zij was lid van het OMT en behoort tot de zichtbaarste wetenschappelijke adviseurs van de coronaperiode. Op de vraag welke rol grondrechtenafwegingen binnen het OMT speelden, antwoordde zij ondubbelzinnig.

“Eh die hadden, die hadden niet, geen eh rol binnen het OMT.”

“Nooit?”

“Nee.”

Koopmans vertelde dat het ministerie zelf bij de OMT-adviesaanvragen expliciet had gemaakt dat het OMT alleen de biomedische kant moest behandelen. De sociaal maatschappelijke advisering, zei zij, hoorde elders thuis. Het OMT bewaakte die scheidslijn ook intern. “Met enige regelmaat” sprak het OMT zichzelf toe, “hé, maar wacht even, hier gaan wij niet over”. Welke keuzes over instrumenten daadwerkelijk genomen werden, “is niet aan een OMT”. Toen de commissie haar voorhield of de politiek dus iets te kiezen had, antwoordde zij: “Dat denk ik wel, ja. Zeker.”

Tussen Koopmans en Van Koesveld zit geen formele tegenstrijdigheid. Beiden bevestigen dat het kabinet besloot. Wat de twee verhoren samen wel laten zien, is een institutionele asymmetrie. Koopmans schetst nauwgezet waar de wetenschappelijke autoriteit van het OMT ophield. Van Koesveld en de Kamerbrief van De Jonge schetsen een besluit dat “in lijn met” het OMT lag op een punt waarop dat OMT, volgens Koopmans zelf, niet kon adviseren.

Er is nog een laag onder de besluitvorming die in het verhoor van Van Koesveld onbenoemd bleef. Juristen Nelleke Koffeman en Karin de Vries, verbonden aan respectievelijk de Universiteit Utrecht en de Vrije Universiteit, publiceerden in juli 2020 een analyse in het Nederlands Juristenblad onder de titel “Achter gesloten deuren”. Zij toetsten de bezoekregeling aan artikel 8 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, het recht op respect voor gezins en privéleven.

Hun reconstructie van de juridische gang van zaken laat zien hoe smal de wettelijke basis was. De Kamerbrief van De Jonge op 19 maart kondigde het verbod aan. Pas op 26 maart kreeg het een wettelijke basis in de noodverordeningen van de veiligheidsregio’s. Artikel 2.9 van die verordeningen verbood toegang tot verpleeghuizen zonder toestemming van de instelling, met uitzonderingen alleen voor “de stervensfase of vergelijkbare omstandigheden”, structurele vrijwilligers, en gerechtelijke horing. De stervensfase werd in artikel 2.1 gedefinieerd als de periode waarin een bewoner naar verwachting binnen één à twee weken zou komen te overlijden.

Op 28 april werd het artikel 2.9 aangepast. De gronden waarop bezoek mocht worden geweigerd of toegelaten verdwenen uit de noodverordening. Wat bleef was de instructie dat de minister door middel van aanwijzingen aan de veiligheidsregio’s de bezoekregeling stuurde. Volgens Koffeman en De Vries betekent dit dat de inmenging in artikel 8 EVRM vanaf 28 april geen wettelijke basis meer had. De Raad van State concludeerde anders, namelijk dat de bezoekbeperkingen na 28 april door de zorginstellingen zelf werden opgelegd. De auteurs zijn het hier nadrukkelijk niet mee eens. De minister bleef sturen, de zorginstellingen voelden zich gebonden aan zijn kaders, en in de communicatie aan publiek en Kamer wees niets erop dat het kabinet de instellingen de vrije hand wilde geven.

Hun conclusie is hard. “Sinds 28 april ontbeert deze inmenging een wettelijke basis in de zin van artikel 8 EVRM, en vormt daarmee een schending van het verdrag.” De auteurs voegen een waarschuwing toe voor toekomstige uitbraken. “Hernieuwde instelling van een volledig bezoekverbod, zonder ruimte voor het maken van uitzonderingen in schrijnende gevallen, zou zonder meer in strijd zijn met artikel 8 EVRM.”

Naast de wettelijke basis bekritiseren de juristen ook de proportionaliteit van de bezoekvoorwaarden die later werden toegepast. Eén vaste bezoeker per bewoner van een half uur tot een uur per week, in sommige instellingen gescheiden door glas en met personeel binnen gehoorafstand, staat volgens hen ver van wat artikel 8 EVRM toelaat. Zij wijzen erop dat de effectiviteit van de regeling werd ondermijnd doordat verpleeghuispersoneel met verkoudheidsklachten lange tijd moest doorwerken, er geen helder testbeleid was, en verpleeghuizen niet van overheidswege werden voorzien van persoonlijke beschermingsmiddelen. Het zijn precies de elementen die Van Koesveld in zijn verhoor zelf erkent.

Het bezoekverbod ging in op 20 maart 2020 en werd vanaf 11 mei gefaseerd versoepeld. Daartussen lag ongeveer zeven weken waarin verpleeghuisbewoners hun naasten in beginsel niet konden zien. In de jaren daarna verschenen verschillende onderzoeken naar de gevolgen.

Ramona Backhaus en collega’s van Maastricht University publiceerden in BMC Geriatrics in 2021 een studie van 64 verpleeghuizen, verspreid over de 25 veiligheidsregio’s. De dataverzameling vond plaats in september en oktober 2020, ongeveer vijf maanden nadat het oorspronkelijke verbod was opgeheven. Hun beeld is genuanceerd. Op een aantal punten was sprake van herstel. In tweederde van de huizen waren de bezoekersaantallen weer op het niveau van voor de pandemie, in 92 procent konden bewoners weer meedoen aan activiteiten, en het welbevinden van bewoners werd als beter beoordeeld dan tijdens de eerste lockdown. Op andere punten ontbrak normaliteit. Tweederde van de respondenten meldde dat de extra werkdruk niet was afgenomen. Het welbevinden en de vitaliteit van medewerkers baarden in oktober 2020 de meeste zorgen.

De studie liet ook grote variatie tussen verpleeghuizen zien in hoe ze met latere besmettingen omgingen. In 26 procent van de huizen mochten bewoners en familie zelf beslissen of zij bezoek wilden bij een positieve test. In 44 procent werd de hele afdeling afgesloten voor bezoek. De helft van de huizen liet de routine van niet besmette bewoners ongemoeid bij een uitbraak, de andere helft veranderde die routine wel. Die variatie wijst op iets dat in de politiek-bestuurlijke besluitvorming van maart 2020 weinig is afgewogen. Een uniform algemeen landelijk verbod was niet de enige denkbare aanpak. Hoogleraren ouderengeneeskunde Wilco Achterberg van het LUMC en Sytse Zuidema van het UMCG waarschuwden al in juni 2020: de overheid moet niet nog eens zo’n landelijk verbod instellen, geef verpleeghuizen de ruimte om hun eigen bezoekregeling te bepalen.

Van Koesveld zelf zei in zijn verhoor dat het besluit “loodzwaar” was geweest. Iedereen, zo zei hij, beseft hoe belangrijk juist het is dat je contact hebt met mensen die ouder zijn, vaak ook in een laatste levensfase. Hij noemde het, terugkijkend op de hele crisis, misschien wel het zwaarste besluit dat het kabinet heeft moeten nemen. Tegelijkertijd hield hij staande dat het besluit verstandig was geweest.

Wat het verhoor van Van Koesveld op 3 juni 2026 niet beantwoordde, blijft hangen. Wie schreef de beslisnotitie voor de ministeriële commissie crisisbeheersing? Welke alternatieven zijn afgewogen voordat tot een algemeen verbod werd besloten? Wie redigeerde de specifieke formulering “in het bijzonder het beperken van bezoek aan kwetsbare personen” in de Kamerbrief van De Jonge? En hoe verhoudt de stelling dat het besluit “in lijn” was met het OMT-advies zich tot het feit dat de wettelijke basis voor het verbod, volgens twee juristen, vanaf 28 april niet meer bestond?

Op 5 juni 2026, twee dagen na Van Koesveld, was Jaap van Dissel aan de beurt voor zijn openbare verhoor. Zijn handtekening staat onder het OMT-advies van 12 maart. Het is zijn secretariaat dat op 19 maart de stempel zou hebben gegeven die het bezoekverbod institutioneel verbond met de wetenschappelijke advisering. Of die schakel houdbaar is bij doorvraag, zal pas blijken als de tekst van zijn verhoor naast die van Koopmans en Van Koesveld komt te liggen. Tot dan staan er vier primaire documenten, twee verhoren, een Kamerbrief en een juridisch oordeel, en wijzen die in dezelfde richting. Het OMT adviseerde over besmetting, het kabinet koos het instrument, de juridische basis was smaller dan de retoriek deed vermoeden, en de “in lijn met” formulering deed in maart 2020 meer werk dan de tekst van het advies droeg.

• Openbaar verhoor Ernst van Koesveld, parlementaire enquêtecommissie Corona, 3 juni 2026.

• Openbaar verhoor Marion Koopmans, parlementaire enquêtecommissie Corona, 29 mei 2026.

• RIVM/CIb, Advies n.a.v. 59e OMT COVID-19, kenmerk 0033/2020 LCI/JvD/at/to, 12 maart 2020.

• Tweede Kamer, Kamerstuk 31765, nr. 491, “Aanscherping bezoek verpleeghuizen i.v.m. COVID-19”, Brief van de minister van VWS, 19 maart 2020.

• N.R. Koffeman & K.M. de Vries, “Achter gesloten deuren. De bezoekregeling verpleeghuizen en artikel 8 EVRM”, Nederlands Juristenblad, 10 juli 2020, AFL. 27, p. 1936-1942.

• Backhaus R, Verbeek H, de Boer B, e.a. “From wave to wave: a Dutch national study on the long-term impact of COVID-19 on well-being and family visitation in nursing homes”, BMC Geriatrics 2021;21(1):588. Nederlandse samenvatting in TVZ 03/2022, beschikbaar via PMC9190460.

• Hoogleraren Wilco Achterberg (LUMC) en Sytse Zuidema (UMCG), onderzoek crisisteams verpleeghuizen, aanbevelingen 29 juni 2020.

Share