De Parlementaire Enquête Corona: een onderzoek dat zichzelf uitkleedde

Wat begon als een breed parlementair onderzoek naar het coronabeleid eindigt als een verhoor zonder kritische tegenstem. Van de oorspronkelijke commissie zit alleen voorzitter Daan de Kort nog aan tafel en alle partijen die als kritisch op het coronabeleid bekend stonden, zijn vertrokken. De eerste voorzitter die het zware werk zou doen, Khadija Arib, werd via een omstreden affaire buitenspel gezet voordat de enquête begonnen was. De fundering waarop de enquête bouwt komt uit een bestuurlijk en academisch milieu met structurele banden aan de NCTV, de dienst die in de coronaperiode de crisisaansturing in handen had.

In juli 2022 werd Khadija Arib geïnstalleerd als voorzitter van de Tijdelijke Commissie Corona, die het onderzoeksvoorstel voor de parlementaire enquête moest voorbereiden. Arib was een logische keuze. Ze had vierentwintig jaar Kamerervaring en stond bekend als een gerespecteerd voormalig Kamervoorzitter, terwijl zij geen partijganger was van het kabinet dat onderzocht zou worden. Twee maanden later was ze weg.

Op 28 september 2022 lekte NRC dat het presidium een onderzoek naar Arib zou instellen op basis van een anonieme brief over haar gedrag als Kamervoorzitter tussen 2016 en 2021. Het presidium stond onder leiding van Vera Bergkamp van D66, en nooit eerder liet het presidium onderzoek doen naar het gedrag van een Kamerlid. Arib moest het bericht via de krant vernemen en sprak van een “politieke afrekening” voordat zij uit de Kamer vertrok.

Wat opvalt is dat de stafmedewerkers van de Tijdelijke Commissie Corona zelf verklaarden geen probleem te hebben met Arib. In een mail aan Bergkamp schreven zij: “Als staf herkennen wij ons niet in dit beeld.” Dat was precies de groep voor wie het onderzoek formeel was ingesteld, want het officiële motief luidde dat de commissiestaf in een onveilige werkomgeving zou opereren.

Het externe onderzoek door recherchebureau Hoffmann werd later door deskundigen onzorgvuldig en niet onafhankelijk genoemd. Follow the Money documenteerde de gebreken uitvoerig. In juni 2025 oordeelde het bestuur van de Tweede Kamer hard over de voormalig griffier en de voormalig directeur huisvesting: hun handelen zou “het aanzien van de Kamer geschaad” hebben. Over de rol van Vera Bergkamp zelf bleef het stil.

Arib werd opgevolgd door Mariëlle Paul van de VVD.

In 2024 en 2025 kwam meer detail naar buiten over wat zich op 28 september 2022 precies had afgespeeld. Diezelfde ochtend had het Presidium unaniem besloten om feitenonderzoek te laten doen naar Arib, en later die middag vond een zogenoemd scenariogesprek plaats waarin diverse topambtenaren strategieën uitdachten voor de communicatie naar media, de Tweede Kamer en Arib zelf. De woordvoerder van Bergkamp, Sonja K., opperde tijdens dat gesprek het lekken aan de media als één van de scenario’s, zo getuigde de secretaris van het Presidium later in de strafzaak. Diezelfde avond stond het verhaal in NRC, voordat Arib was geïnformeerd. Het door Sonja K. geopperde scenario had zich dus voltrokken. Er was gelekt.

De rijksrecherche stelde later vast dat de voorlichter op 26, 27 en 28 september telefooncontact had met de betrokken NRC-journalist, en dat zij vlak voor publicatie nog contact had met die journalist én met Bergkamp. In april 2024 werd zij als verdachte aangemerkt en op 12 juni 2025 sprak de rechtbank Den Haag haar vrij wegens onvoldoende bewijs.

Het bredere bestuurlijke milieu waarin dit scenariogesprek plaatsvond verdient hier kort aandacht. De ambtelijke top van de uitvoerende macht in Nederland wordt grotendeels geleverd door de Algemene Bestuursdienst, een netwerk onder het ministerie van BZK met circa achthonderd topambtenaren die rouleren tussen ministeries, inlichtingendiensten en zelfstandige bestuursorganen. De ambtelijke top van de Tweede Kamer valt formeel buiten dat netwerk omdat de Kamer een eigen ambtelijke organisatie heeft, maar opereert wel in hetzelfde bestuurlijke milieu. Het oordeel van het Kamerbestuur in juni 2025, waarin de voormalig griffier en de voormalig directeur huisvesting werden bekritiseerd terwijl de rol van Bergkamp zelf ongenoemd bleef, illustreert hoe ambtelijke verantwoordelijkheid in dat milieu sneller wordt benoemd dan politieke.

De voorbereidingsfase liep door tot in 2024 en op 30 januari werd de definitieve enquêtecommissie benoemd, bestaande uit zes leden. Daan de Kort van de VVD werd voorzitter en Anita Pijpelink van GroenLinks/PvdA werd ondervoorzitter. Verder zaten Peter Smitskam (PVV), Rosanne Hertzberger (NSC), Claudia van Zanten (BBB) en Pepijn van Houwelingen (FVD) in de commissie.

Op papier was dit een pluriforme samenstelling: vier van de zes leden kwamen uit partijen die kritisch waren op het coronabeleid, terwijl de voorzitter en ondervoorzitter uit partijen kwamen die het beleid grotendeels hadden gesteund.

Die balans hield niet lang stand.

Claudia van Zanten vertrok op 3 juli 2024 en Pepijn van Houwelingen trok zich in november 2024 terug voor vaderschapsverlof, om vervolgens niet meer terug te keren. Rosanne Hertzberger verliet de commissie op 20 november 2024 om politieke redenen. Gideon van Meijeren volgde Van Houwelingen op namens FVD, maar vertrok al in mei 2025 na conflict met voorzitter De Kort. Van Meijeren had drie argumenten om de commissie te verlaten. Van Meijeren wilde het onderzoeksvoorstel heropenen, terwijl De Kort vasthield aan de gemaakte afspraken.

1. Alleen de onderzoeksstaf en ambtenaren kregen toegang tot de database met de ruim drie miljoen documenten die de commissie had gevorderd. Commissieleden zelf konden de bronnen niet inzien;

2. Commissieleden mochten niet zelf vragen opstellen voor de getuigen;

3. Hij eiste dat hij een tiental hoofdverantwoordelijken elk een half uur onder ede zou mogen verhoren. Hij noemde concreet onder anderen Mark Rutte, Hugo de Jonge, Ferdinand Grapperhaus, Marion Koopmans, Jaap van Dissel, Diederik Gommers, Erik Akerboom en Pieter-Jaap Aalbersberg. Dat werd hem geweigerd.

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 29 oktober 2025 werden Pijpelink, Smitskam, Van Waveren en Rikkers niet herkozen, waardoor zij automatisch hun zetel verloren. Daan de Kort bleef als enige over.

Pas in februari 2026 was de commissie weer compleet. Naast De Kort zitten er nu Songül Mutluer (GroenLinks/PvdA), Dion Huidekooper (D66), André Poortman (CDA) en Annelotte Lammers (Groep Markuszower). De huidige commissie bestaat dus uit één lid van VVD, één van GroenLinks/PvdA, één van D66, één van CDA en één van een afsplitsing. De eerste vier partijen waren tijdens corona coalitiepartij of constructieve oppositie en stemden in essentie in met het coronabeleid dat zij nu moeten onderzoeken.

Er zit geen lid meer in de commissie van een partij die het coronabeleid principieel afwees. Pepijn van Houwelingen, het voormalige commissielid van FVD, noemde de gang van zaken na het CTIVD rapport, dat later aan de orde komt, openlijk “DDR praktijken”.

Het onderzoeksvoorstel van april 2024 is op het eerste gezicht stevig. Het beslaat zes thema’s met achttien onderzoeksvragen, loopt over tweeëndertig maanden en kost 7,6 miljoen euro. Het mag getuigen onder ede horen en documenten vorderen, en dat zijn de zwaarste instrumenten die de Tweede Kamer kent.

Toch bevat het voorstel afbakeningen die de kritische slagkracht structureel verzwakken. Hierbij vallen drie keuzes op. Het beslechten van medisch inhoudelijke discussies behoort volgens het voorstel niet tot de opdracht van de commissie, en het achteraf vaststellen van effectiviteit en impact van maatregelen evenmin. Daarbovenop geldt dat “de enquêtebevoegdheden zullen niet worden ingezet bij media.”

De commissie moet oordelen over proportionaliteit van grondrechteninperkingen, terwijl proportionaliteit een oordeel over effect vereist en dat dit effect in veel gevallen een medisch inhoudelijke vraag is. Werkten de mondkapjesplicht en de avondklok? Was scholensluiting epidemiologisch verantwoord? Op die vragen geeft de commissie geen antwoord, want zij beoordeelt slechts of de procedure goed verliep.

De media zijn volledig buiten beeld, terwijl vraag 15i van het voorstel juist over de wisselwerking tussen mediadebat en Kamerdebat gaat. Zonder vorderingsbevoegdheid op overheidscommunicatiestromen zoals het Nationaal Kernteam Crisiscommunicatie blijft de mediakant alleen vanuit het overheidsperspectief reconstrueerbaar.

Daarnaast is de internationale vergelijking geschrapt, terwijl de oorspronkelijke tijdelijke commissie die wel had opgenomen. Voor de omikronlockdown was die vergelijking cruciaal, want Nederland sloot als enige land in Europa de samenleving en zonder vergelijkingsmateriaal blijft die keuze moeilijk te beoordelen. Inmiddels is de goed gedocumenteerde rol van de NCTV in enkele verhoren regelmatig aan de orde geweest. Het gebrek aan doorvragen door de commissie over de machtige rol van de NCTV, die zich tijdens de coronacrisis volledig aan het gezichtsveld van de burger heeft onttrokken, heeft ertoe geleid dat de internationale banden die de NCTV ondehield, niet aan bod zijn gekomen.

Het voorstel bouwt voort op rapporten van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) en het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), maar de methodologische kwaliteit van die rapporten wordt nergens zelf getoetst. Hun conclusies komen als bewijs binnen zonder dat de commissie zegt welke ze overneemt en welke ze toetst.

Het onderzoeksvoorstel van de commissie leunt zwaar op de drie OVV rapporten over de coronacrisis. De parlementaire enquêtecommissie neemt hun conclusies zelfs als startpunt.

De OVV is een zelfstandig bestuursorgaan, maar haar voorzitterschap is in de afgelopen vijftien jaar nauw verbonden geweest met de Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Van februari 2011 tot mei 2019 was Tjibbe Joustra voorzitter. Joustra legde de basis voor de Algemene Bestuursdienst en was de eerste Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding, de voorloper van de NCTV. Van 2004 tot 2009 gaf hij vorm aan de NCTV die in de coronaperiode de crisisaansturing in handen kreeg. Toen Joustra in 2021 werd voorgedragen als voorzitter van het onderzoek naar de moord op Peter R. de Vries ontstond ophef omdat Follow the Money wees op zijn directe banden met de onderzochte NCTV. De aanstelling werd ingetrokken.

Toen de OVV in februari 2022 haar eerste coronarapport publiceerde, was Joustra al bijna drie jaar weg. De nieuwe voorzitter was Jeroen Dijsselbloem, oud PvdA minister van Financiën en oud voorzitter van de Eurogroep. Een OVV dat acht jaar onder een voormalig NCTb oprichter heeft gefunctioneerd, bouwt echter een institutionele oriëntatie op die niet met één voorzitterswissel verdwijnt.

Naast het bestuur is er ook de academische ondersteuning. Op pagina 268 van deel 1 van het rapport staan opvallende namen in de lijst betrokkenen. Voor het thema “Crisisorganisatie, Governance & Besluitvorming” werkten drie adviseurs van de Universiteit Leiden mee aan het OVV onderzoek: hoogleraar Crisis Governance Sanneke Kuipers, Wout Broekema en Jeroen Wolbers. Alle drie zijn verbonden aan de Crisis Governance Research group van het Institute of Security and Global Affairs, beter bekend als de ISGA.

De ISGA is geen willekeurig universitair instituut. Het is een centrum voor crisis en veiligheidsstudies waarvan de betrokkenen institutioneel verweven zijn met de Nederlandse veiligheidsdiensten en aanverwante denktanks. In 2024 stelde de NCTV op de ISGA zelfs een nieuwe bijzondere leerstoel in, waarop voormalig NCTV-medewerker Michael Kowalski werd geplaatst. Draaideurconstructies tussen NCTV, ISGA en denktanks als het International Centre for Counter Terrorism (ICCT) zijn de afgelopen jaren meer regel dan uitzondering geworden.

Sanneke Kuipers is bijvoorbeeld naast wetenschappelijk directeur van de ISGA en (voorheen) lid van de raad van toezicht van de ICCT, ook senior adviseur bij Crisisplan B.V., een Leids bureau dat crisisorganisaties evalueert en traint. Dit doet zij onder meer voor ministeries en veiligheidsregio’s. Eigenaar en managing partner daarvan is Arjen Boin, hoogleraar in Leiden en oud-directeur van het Leidse Crisis Research Center, dat Kuipers tegenwoordig leidt. Boin publiceerde in 2020 een eigen analyse van de nationale crisisrespons. Op 12 december 2021 leverde Crisisplan B.V. een rapport op aan Buitenlandse Zaken, mede namens Defensie en Justitie en Veiligheid, over de evacuatie uit Afghanistan. Twee maanden later verscheen het eerste deelrapport van de Onderzoeksraad, waaraan de senior adviseur van datzelfde bureau meewerkte. Beide gingen over het functioneren van de Nederlandse crisisrespons.

Uit verschillende verhoren is gebleken dat de NCTV een centrale rol heeft gespeeld in de totstandkoming van de maatregelen, overleggen voorzat waar geen notulen van zijn gemaakt, en zelf geen juridische grondslag had voor haar activiteiten.

Hier rijst de vraag of de enquêtecommissie een evaluatie van het coronabeleid waarin de NCTV een prominente rol speelde objectief kan blijven als zij voortbouwt op rapporten waarvoor drie academici van een aan de NCTV gelieerd instituut als adviseur fungeerden. In het bijzonder wanneer juist deze mensen het onderwerp “Crisisorganisatie, Governance & Besluitvorming” voor hun rekening namen in het rapport. Dat is een onafhankelijkheidsvraag waarover geen belangenverklaringen zijn te vinden in de OVV-rapporten.

Op 12 februari 2026 publiceerde de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen en Veiligheidsdiensten haar rapport, met als kernvraag of de AIVD en MIVD onderzoek hadden gedaan naar coronacritici. Het antwoord was bevestigend. Toch oordeelde de CTIVD dat de diensten rechtmatig hadden gehandeld, omdat het bij de onderzochte personen volgens de toezichthouder ging om “veel meer dan alleen kritiek”. Sommige personen werden afgeluisterd en ook dat mocht. Hoeveel personen het ging is niet bekendgemaakt.

De CTIVD is wettelijk de aangewezen toezichthouder, maar zij is geen onafhankelijke derde partij. Zij is structureel verbonden met haar toezichtsfunctie. Voor het Land Information Manoeuvre Centre van Defensie deed eerder een aparte commissie Brouwer onderzoek, terwijl voor de AIVD en MIVD de CTIVD nu de enige formele beoordelaar blijft. De enquêtecommissie krijgt geen toegang tot de onderliggende dossiers.

Wat de CTIVD niet beoordeelde is de bredere overheidsketen rond beïnvloeding van het publieke debat: het Nationaal Kernteam Crisiscommunicatie, de NCTV en departementale communicatieoperaties vallen buiten haar mandaat. Daar zou de enquêtecommissie zelf onderzoek naar moeten doen, maar of dat ook gebeurt is uit de openbare planning niet af te leiden. Uit de eerste verhoren is tot nu toe gebleken dat dit onderwerp regelmatig werd gemeden door de commissie.

De openbare verhoren begonnen op 29 mei 2026 en lopen negen weken lang. Het programma omvat 51 verhoren met 47 getuigen, verdeeld over zes thema’s: begin pandemie, organisatie aanpak, impact zorg, sluiting onderwijs, avondklok en onrust, en tenslotte corona toegangsbewijs (CTB) en vaccinaties.

Het opvallende is hetgeen dat ontbreekt. Er is geen aparte verhoorweek voor het thema kritiek en critici, terwijl thema 3 uit het voorstel hier expliciet over gaat. Vraag 11c gaat over beleid gericht op critici via inlichtingendiensten en andere overheidsorganen, maar dat thema krijgt geen aandacht. De rol van de media is vooralsnog volledig buiten beschouwing gelaten, terwijl de invloed van (sociale) media groot is geweest. Beleidsmakers kregen ruim baan en leken hun plaats aan de praattafels en op de voorpagina’s te zelf kunnen claimen. Social media platforms censureerden actief onwelgevallige berichten en deze bedrijven zaten in een clandestiene Denktank Desinformatie met experts die nu verhoord worden. Mogelijk komen deze onderwerpen nog verspreid aan bod.

De eerste getuige was hoogleraar virologie Marion Koopmans, die tijdens corona een prominent verdediger was van het beleid van het Outbreak Management Team. Het is opvallend dat een onderzoek dat onafhankelijkheid wil tonen begint met een getuige die nauw verweven was met het beleid dat moet worden onderzocht.

Khadija Arib zelf is in de tweede verhoorweek opgeroepen, vier jaar nadat zij door de affaire onder leiding van Vera Bergkamp uit de voorbereiding werd gezet.

De parlementaire enquête corona kan een waardevolle reconstructie opleveren van hoe het kabinet besloot, welke adviezen het ontving en hoe de Tweede Kamer haar rol vervulde. Dat soort procedurele waarheidsvinding kan nuttig zijn.

Voor een inhoudelijk oordeel over de juistheid van het coronabeleid is het onderzoek niet uitgerust om vijf redenen die elkaar versterken: de eigen afbakeningen, de samenstelling van de commissie, de verhoorindeling, de vertraging in het CTIVD-spoor en de OVV-ondergrond waarop het bouwt.

De gedragscode versterkt deze beperking nog meer. Commissieleden mogen niet individueel naar buiten treden, de vertrouwelijkheid geldt zelfs tegenover fractiegenoten en de woordvoering loopt via de voorzitter. Wie een minderheidsstandpunt heeft, kan dat in de praktijk niet publiek maken voordat het eindrapport verschijnt. Echter ligt de meerderheidsbevinding dan al vast.

Een zwaar parlementair instrument is nu in handen van een commissie waaruit alle kritische stemmen zijn verdwenen. De voorzitter komt uit de partij die de hele coronaperiode regeerde, de vrouw die het werk had moeten voorbereiden werd vier jaar geleden buitenspel gezet, en de rapporten waarop wordt voortgebouwd komen uit een academisch milieu dat institutioneel verweven is met de NCTV. De bevolking krijgt straks een rapport. De vraag is welke vragen daarin onbeantwoord zullen blijven.

Primaire Kamerstukken

• Onderzoeksvoorstel parlementaire enquête Corona, Kamerstuk 36 142, nr. 5, 24 april 2024.

• Gedragscode/werkafspraken parlementaire enquêtecommissie Corona, vastgesteld 11 maart 2024.

• Verzoek aan de CTIVD, Kamerstuk 36 142, nr. 6, 26 juni 2024.

CTIVD rapport en reacties

• CTIVD, “Het alleen uiten van kritiek op coronabeleid is voor de AIVD en de MIVD in geen enkel geval reden geweest om onderzoek te doen”, nieuwsbericht 12 februari 2026, ctivd.nl.

• Toezichtrapport CTIVD nr. 83 over het handelen van de inlichtingen en veiligheidsdiensten ten aanzien van critici van het coronabeleid, gepubliceerd via aivd.nl, 12 februari 2026.

• Kamerbrief met beleidsreactie op CTIVD toezichtrapport nr. 83, ministeries van BZK en Defensie, 12 februari 2026, rijksoverheid.nl.

• ANP, “CTIVD: Diensten onderzochten coronacritici met reden”, via nieuws.nl, 13 februari 2026.

• “Enquête coronabeleid schijnvertoning”, De Andere Krant, 8 maart 2026 (voor de reactie van Pepijn van Houwelingen).

Affaire Arib / Bergkamp

• “Onderzoek naar oud kamervoorzitter Khadija Arib is ‘onzorgvuldig’ en ‘niet onafhankelijk’”, Follow the Money, 21 november 2023.

• “Oppositie eist dat Vera Bergkamp stukken deelt over onderzoek naar Khadija Arib”, Follow the Money, 21 augustus 2023.

• “Bestuur Tweede Kamer oordeelt hard over topambtenaren in affaire Arib, Bergkamp buiten schot”, Follow the Money, juni 2025.

• Ton F. van Dijk, “Brief Bergkamp rammelt: ambtenaren coronacommissie hebben géén probleem met Arib”, HP/De Tijd, 3 oktober 2022.

Scenariogesprek en strafzaak (primaire bronnen)

• Rechtbank Den Haag, uitspraak ECLI:NL:RBDHA:2025:10223, 12 juni 2025 (vrijspraak Sonja K. wegens onvoldoende bewijs voor lekken; vaststelling scenariogesprek, telefooncontacten met NRC-journalist en met Bergkamp).

• “Woordvoerder vrijgesproken van lekken vertrouwelijke informatie uit Presidium Tweede Kamer”, rechtspraak.nl, 12 juni 2025.

• “Woordvoerder vrijgesproken van lekken vertrouwelijke informatie uit Presidium Tweede Kamer”, BijzonderStrafrecht.nl, juni 2025.

• “Medewerker presidium vervolgd om lekken informatie over onderzoek naar Arib”, NOS, 20 november 2024.

• “Kamer wil eigen voorzitter en bestuur aan de tand voelen over kwestie-Arib”, Reformatorisch Dagblad, juni 2025 (vermeldt dat het scenariogesprek door diverse topambtenaren werd gevoerd).

ABD-context

• Algemene Bestuursdienst, organisatiebeschrijving, algemenebestuursdienst.nl (geraadpleegd 3 juni 2026).

• Mandaatbesluit BZK 2020, wetten.overheid.nl (BWBR0043707), ingetrokken per 20 januari 2022 met terugwerkende kracht tot 10 januari 2022.

• Cees van den Bos, “The Untouchables van de Vierde Macht”, bomenenbos.substack.com, 12 april 2026 (achtergrondanalyse over ABD-structuur en draaideurconstructies; specifieke datumclaim over Mandaatbesluit BZK 2023 wijkt af van wetten.overheid.nl en is niet in het artikel overgenomen).

Commissiesamenstelling en verhoren

• “Parlementaire enquête naar de aanpak van de coronapandemie”, parlement.com.

• “Parlementaire enquêtecommissie Corona — Achtergrondinformatie”, tweedekamer.nl.

• “Openbare verhoren parlementaire enquêtecommissie Corona van start”, tweedekamer.nl, mei 2026.

• “Parlementaire enquête naar de aanpak van de coronapandemie”, Wikipedia (Nederlandstalig).

• Eindredactie EW, “Eindelijk worden de hoofdrolspelers van de coronacrisis publiekelijk verhoord”, ewmagazine.nl, 28 mei 2026.

Achtergrond LIMC

• Commissie Brouwer, rapport over de trendanalyses van het Land Information Manoeuvre Centre van Defensie, Kamerstuk 32 761, nr. 258.

OVV-rapport en academische ondersteuning (primaire bronnen)

• Onderzoeksraad voor Veiligheid, Aanpak coronacrisis Deel 1: tot september 2020, Den Haag, februari 2022, voorzitter ir. J.R.V.A. Dijsselbloem. Pagina 268 bevat de lijst van projectteamleden en vermeldt expliciet de drie adviseurs van de Universiteit Leiden voor het thema Crisisorganisatie, Governance & Besluitvorming: prof. dr. S.L. (Sanneke) Kuipers, dr. W.G. (Wout) Broekema en dr. J.J. (Jeroen) Wolbers.

• “Onderzoeksgroep Governance of Crises”, Universiteit Leiden, geraadpleegd 3 juni 2026 (bevestigt dat Kuipers, Broekema en Wolbers tot de Crisis Governance Research group van de ISGA behoren).

• “Sanneke Kuipers” en “Sanneke Kuipers benoemd tot hoogleraar Crisis Governance”, universiteitleiden.nl.

• “Partnership of ISGA in the LIFE SECURDOMINO project”, Universiteit Leiden, december 2021 (bevestigt gezamenlijke EU veiligheidsprojecten van Kuipers, Broekema en Wolbers).

• “Handtekeningen gezet onder samenwerking tussen ISGA en NIPV”, Universiteit Leiden, juni 2022.

• Medewerkerspagina's Universiteit Leiden van Sanneke Kuipers, Wout Broekema en Jeroen Wolbers, alle drie verbonden aan het Institute of Security and Global Affairs; profielpagina's van Crisisplan BV en van Arjen Boin als medeoprichter, eigenaar en managing partner, met vermelding van zijn boek COVID-19: Een analyse van de nationale crisisrespons (2020).
  https://www.universiteitleiden.nl/en/staffmembers/sanneke-kuipers · https://www.universiteitleiden.nl/medewerkers/wout-broekema · https://www.universiteitleiden.nl/en/staffmembers/jeroen-wolbers · https://www.universiteitleiden.nl/medewerkers/arjen-boin · https://www.crisisplan.nl/en/arjen-boin-2/

• Kamerstuk 27925, nr. 882: brief van de ministers van Buitenlandse Zaken en van Defensie en de staatssecretaris van Justitie en Veiligheid, 16 december 2021, over de kabinetsreactie op het rapport Verbeterplan naar aanleiding van de evacuatieoperatie uit Afghanistan. Hierin staat dat Buitenlandse Zaken, mede namens Defensie en Justitie en Veiligheid, Crisisplan BV te Leiden heeft aangezocht en dat het rapport op 12 december 2021 is opgeleverd.
  https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27925-882.html

• NCTV, "Michael Kowalski benoemd tot bijzonder hoogleraar aan de Universiteit Leiden", nieuwsbericht van 5 december 2024, waarin staat dat de leerstoel is ingesteld door de NCTV en dat Kowalski Chief Science Officer bij de NCTV en decaan van de NCTV-Academie is.
  https://www.nctv.nl/actueel/nieuws/2024/12/05/michael-kowalski-benoemd-tot-bijzonder-hoogleraar-aan-de-universiteit-leiden

Tjibbe Joustra en NCTV-banden

• “Mr. Tj.H.J. (Tjibbe) Joustra”, parlement.com (loopbaan: NCTb-coördinator 2004-2009, voorzitter OVV 2011-2019).

• “Tjibbe Joustra”, Wikipedia (Nederlandstalig).

• “Onderzoeksraad voor de Veiligheid onderzoekt beveiliging Peter R. de Vries”, BNR Nieuwsradio, augustus 2021 (ophef over Joustra’s NCTV-banden).

• “Tjibbe Joustra” (dossier), Follow the Money.

Achtergrondanalyse

• “Regeringsbeleid gestuurd door het Veiligheidsepistemisch Complex”, bomenenbos.substack.com, 24 december 2025 (achtergrondanalyse over de personele en institutionele verwevenheid van ISGA, NCTV en denktanks zoals het ICCT; de specifieke claim over ISGA-betrokkenheid bij het OVV coronarapport is door deze auteur onafhankelijk geverifieerd in het OVV rapport zelf, pagina 268).

Share